Waardoor ons vrije denken wordt beperkt

Interview met filosoof Tinneke Beeckman

, Joël Zwaan

In dit seizoen van Het Filosofisch Kwintet gaat het over woorden waarmee we worstelen. Filosoof Tinneke Beeckman is te gast in de aflevering over "vrijheid". Ter voorbereiding spraken we met haar.

'Ik denk dat het begrip vrijheid langzaamaan gekaapt is door de Libertarische interpretatie. Vrijheid betekent daar: niet gereguleerd, gestructureerd, onbeperkt, ongehinderd globaal kunnen handelen. Maar dat is eigenlijk een specifieke visie op vrijheid, die ook tot onvrijheid kan leiden. Grote multinationals en conglomeraten krijgen hierdoor gigantisch veel macht en bepalen dus op directe of indirecte manier wat wij nog kunnen zeggen en doen.

'Daarom is het gevoel van machteloosheid bij bijvoorbeeld de gele hesjes enorm. Zij willen terug naar de welvaartsstaat, ze willen dat hun kinderen het beter hebben. De politici kunnen dat vervolgens wel beloven, maar ze kunnen het niet waarmaken. Die machteloosheid van de politiek heeft dus te maken met een aantasting van de vrijheid waarbinnen het Libertarische begrip geen oog voor is.'

Hoe zou jij het begrip vrijheid invullen?

'Ik vind zelf de republikeinse vrijheid die Machiavelli beschrijft veel interessanter. Deze vrijheid bestaat uit twee dingen. Het eerste is dat je geen slaaf bent, het tweede dat je medezeggenschap hebt over de wetten waaraan je moet gehoorzamen.

'Voor liberalen gaat vrijheid over de vraag of je gehinderd wordt iets te doen. Voor republikeinen gaat het meer over hoe onafhankelijk je eigenlijk echt bent. Onafhankelijk in termen van zeggen, doen, denken en oordelen zoals je wil. Ik denk dat we in liberale zin heel vrij zijn, maar dat we in republikeinse zin – dus wat betreft onafhankelijkheid – helemaal niet zo vrij zijn.'

Tekst gaat verder na afbeelding

Niccolò Machiavelli

Hoe zijn we vandaag de dag dan afhankelijke slaven?

'Slaaf zijn betekent dat je onder de willekeurige macht van iemand anders valt. Als je te maken hebt met iemand die willekeurig kan beslissen wat met jou te doen, ga je al een zekere vorm van zelfcensuur toepassen. Die macht hoeft daarvoor niet expliciet uitgesproken te zijn.

'Denk bijvoorbeeld aan de roddelpers in Engeland of Frankrijk. Die kan een politicus maken of breken. Foto’s van het privéleven, van het ontrouw van die politicus bijvoorbeeld, zijn het einde van die carrière.

'Volgens de republikeinse logica hoeft degene met macht niet eens openlijk te dreigen, om politici te laten beseffen dat ze met bepaalde machtsgroepen rekening moeten houden. Ik denk dat er allerlei contexten zijn waarin we nu veel minder vrij zijn dan we zelf denken.

'Kijk bijvoorbeeld ook naar Orwell's 1984. Als de staat van Big Brother in één ding effectief is, dan is het dat mensen niet alleen niet meer zeggen wat ze denken, maar ook niet meer denken  wat ze denken. Uiteindelijk wordt je vrije denken dus beperkt en kan je niet meer echt creatief of kritisch zijn.'

Over Tinneke Beeckman

Tinneke Beeckman is filosoof en columnist voor de Vlaamse krant De Standaard. Beeckman promoveerde aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) met een proefschrift over Sigmund Freud en Friedrich Nietzsche. Eerder verscheen van haar hand Door Spinoza’s lens (2012) en Macht en Onmacht (2015). Op dit moment werkt Beeckman aan een boek over Machiavelli en vrijheid.

Welke prijs moeten we bereid zijn te betalen voor onze vrijheid?

'Voor vrijheid zou elke burger moeten bijdragen aan veiligheid. Eén van de dingen die Machiavelli vond is dat je voor vrijheid ook je eigen leger moet hebben. Pas als jij beslist waar en met wie oorlog gevoerd wordt, kun je echt vrij zijn. Als je dat overlaat aan een deel van de machthebbers, zal je daar op de één of andere manier de prijs voor betalen.

'Je ziet bijvoorbeeld dat de NAVO beslissingen neemt waar de burgers van de lidstaten weinig over te zeggen hebben. Jij hebt bepaald niet meebeslist over de inval in Irak. En kijk naar het Amerikaanse leger, dat sterk beïnvloed wordt door commerciële en private belangen. We denken misschien dat we vrij zijn omdat we geen dienstplicht meer hebben. Maar dat is een makkelijke interpretatie van vrijheid. Uiteindelijk ligt het complexer.

'We nemen als burger eigenlijk niet de verantwoordelijkheid die we zouden moeten nemen. Dat is niet alleen een morele kwestie, maar ook een veiligheids- en vrijheidskwestie. Hoe directer je als burger betrokken bent bij veiligheid, hoe meer medezeggenschap je hebt, en dus hoe meer vrijdeid. En dat vermindert geweld, betoogt Machiavelli.'

Leestips

Op dit moment is Beeckman bezig met een boek over Machiavelli. Een goede leestip van haar is dan ook zijn boek DiscorsiGedachten over staat en politiek

Een ander boek dat volgens Beeckman 'een geweldige visie is op republikeinse vrijheid', is het boek Liberty before liberalism  van Quentin Skinner. Beeckman noemt het 'een lezing die vanuit een interessante insteek het debat over vrijheid op een aantal vlakken op scherp zet.' 

De aflevering van Het filosofisch kwintet  met Jelle van Baardewijk, Tinneke Beeckman, Casper Thomas en Philipp Blom over het misbruikte begrip 'vrijheid' is nu hier terug te zien

Lees meer over filosofie

6 items

Durf te denken

Dossier
Recent Toegevoegd

Wat te doen

Na vier afleveringen over overbevolking, groeiende ongelijkheid, klimaatverandering en het verdwijnen van het publieke debat maken we de balans op. Wat hebben we nodig om onze koers te veranderen? Zijn onze Verlichtingsidealen nog wel van toepassing? Of moeten we opnieuw vaststellen wat ‘goed leven’ is? Kortom, kunnen we niet veranderen, of willen we dat niet?

Dit leerden we van Daan Roovers bij Brainwash Zomerradio

In Brainwash Zomerradio van Human interviewt presentator Floortje Smit denkers aan de hand van muziek. Hierboven terug te luisteren. Welke nummers zijn vormend geweest voor hun identiteit en denken? Deze lessen kunnen we leren van filosoof en Denker des Vaderlands Daan Roovers.

Uren lees- en kijkplezier dankzij FiloKwintet

Dit seizoen boog Het Filosofisch Kwintet over woorden waarmee we worstelen. In vijf afleveringen probeerden we de termen 'vrijheid', 'verbinding', 'elite', 'authenticiteit' en 'diversiteit' opnieuw betekenis te geven. Op deze pagina hebben we alle lees- en kijktips voor je verzameld.

Overbevolking

Spreken over overbevolking is, zo bleek tijdens onze voorbereiding, een regelrecht taboe. In de eerste uitzending van Het Filosofisch Kwintet van dit seizoen proberen we dit stilzwijgen te doorbreken. Zijn we eigenlijk al met te veel, op een moderne ark van Noach? Of maken we elkaar alleen maar bang met ondoordachte doemscenario's?

Dit is het gevaar van diversiteit

Veel bedrijven en instellingen streven naar diversiteit, maar waarom is dat belangrijk? En kan het ook kwaad? We vroegen politicoloog Stephan Sanders de term opnieuw inhoud te geven.