Een gemeenschappelijke vijand verenigt. Het is een beproefd recept van menig dictator en politicus die niet voldoende argumenten heeft om zijn potentiële aanhangers op vreedzamer wijze te overtuigen.  

Het werkt ook in tijden van crisis. Door het coronavirus voor te stellen als de vijand, waren we lang bereid voor lief te nemen dat onze economie werd stilgelegd, de democratie gekortwiekt, een hele bevolkingsgroep van boven de vijfenzestig werd geïsoleerd of opgesloten en grondrechten voor onbepaalde tijd werden opgeschort. De vrijheid van de een mocht niet ten koste gaan van de gezondheid van de ander, zei de premier. 

De zeventiende-eeuwse filosoof Thomas Hobbes verklaarde de logica van de staat uit de angst van de burger voor de dood. In ons streven naar zelfbehoud onderwerpen we ons aan de staat, omdat die ons fysieke voortbestaan garandeert. De staat mag doen wat daarvoor nodig is, zelfs onze vrijheden met voeten treden. Hoezeer hij het bij het rechte eind had, blijkt nu, vier eeuwen later, weer tijdens de coronacrisis. 

Wat doet de Corona-crisis met ons denken? Het Filosofisch Kwintet van Human is er in normale tijden voor reflectie nadat het stof is neergedaald. Maar het zijn geen normale tijden en daarom proberen presentator Clairy Polak en denker des vaderlands Daan Roovers beurtelings de coronacrisis in dagboekvorm te duiden. Persoonlijk, verdiepend en met het immer urgente motto dat doorgronden belangrijker is dan het twistgesprek.

De vrijheid van de een mocht niet ten koste gaan van de gezondheid van een ander, zei de premier.

Daad bij het woord voegen

Maar wat een gezonde democratie in onze tijd kenmerkt, of zou behoren te kenmerken, is de reactie die volgt uit de samenleving, zoals een open publiek debat, een alert en mondig parlement, journalisten die de regerings- en bestuursmaatregelen kritisch tegen het licht houden en een rechterlijke macht die onze grondrechten beschermt. Daarvoor lijkt het nu wel de hoogste tijd. 

De coronaregels zijn vastgelegd in noodverordeningen. Omdat dit niet erg grondwettelijk is wil het kabinet die noodverordeningen nu van een wettelijke basis voorzien en vastleggen in een spoedwet. Maar in die noodverordeningen staan dus maatregelen die tegen onze grondrechten ingaan. Die worden nu wettelijk vastgelegd. Waarbij het kabinet zichzelf ook nog eens de wettelijke bevoegdheid verschaft allerlei nieuwe maatregelen te nemen, zonder dat het parlement daar iets over te zeggen heeft.

Als ik het goed begrijp worden onze grondrechten straks dus nog steeds aangetast, maar dan op een grondwettelijke manier. Daar wringt iets. Maar goed, misschien stelt het de regering ook in staat de daad bij het woord te voegen en in het kader van de spoedwet per ommegaande korte metten te maken met bedrijven die te veel stikstof of CO2 produceren, sigarettenfabrikanten en een hele rits andere schadelijke fenomenen. Want de vrijheid van de een mag niet ten koste gaan van de gezondheid van de ander, zei de premier tenslotte.