Nederland is tot stilstand gekomen. Het recht, onderwijs, cultuur, economie en het maatschappelijk leven staan grotendeels op pauze. Wat betekent de coronacrisis voor deze sectoren? In de Brainwash Special: Overleven Na Corona onderzoeken we het. Voorafgaand aan de opname sprak Human met initiatiefnemer Damiaan Denys.

Terwijl we dagelijks updates ontvangen over de capaciteit van de Intensive Care-afdelingen en het aantal zieken en overledenen door het coronavirus, kwam de overige zorg, het recht, onderwijs, de cultuur, economie en het maatschappelijk leven grotendeels stil te liggen. Wat betekent de crisis voor deze sectoren? Wegen de maatregelen om het virus te bestrijden op tegen de sociaal-maatschappelijke kosten? Damiaan Denys riep in de voorbije weken op tot een maatschappelijk debat hierover. Een gesprek met de psychiater en filosoof.

Hoe heeft u zelf de crisis beleefd?

"Ik vond het indrukwekkend om te zien hoe het leven in één klap zo kan veranderen. Ik beschouw mezelf als een redelijk stabiel persoon, maar je merkt nu hoeveel van je bestaan bepaald wordt door de context waarin je leeft, door de samenleving. Hoe je meegenomen wordt in een nieuwe dimensie.

Je moet jezelf opnieuw gaan verhouden tot de wereld. Er treedt wat rust op, omdat heel veel afspraken werden geschrapt, maar je ziet ook de paniek en de angst. Bij ons in het ziekenhuis werden we verplicht om onze telefoonnummers af te geven, zodat we opgeroepen konden worden om op de covid-afdeling te komen werken. 

De zorg voor mijn patiënten verloopt nu via videobellen. Voor sommigen werkt dat goed, is het in elk geval beter dan geen zorg. Anderen moet je echt zien. Deze tijd zorgt ervoor dat heel veel zaken bevraagd worden, waar je anders nauwelijks over na hoeft te denken."

Tekst gaat verder na kader

Brainwash Special: Overleven Na Corona

Samen met Laurens Knoop van The School of Life nam Damiaan Denys het initiatief voor een breed gesprek over de coronacrisis. Onder leiding van presentator Coen Verbraak spreekt hij met econoom Barbara Baarsma, raadsheer bij de Hoge Raad Ybo Buruma, landbouw- en voedseldeskundige Lousie Fresco, rector magnificus van de universiteit Maastricht Rianne Letschert en acteur Gijs Scholten van Aschat. Het gesprek wordt uitgezonden op zondag 3 mei om 19.20 op NPO 2. Meer informatie over de aflevering vind je hier.

Waarom moest dit gesprek er komen?

"Plotseling en onverwacht kwam een virus in ons leven. Dat, en met name de maatregelen die daartegen werden genomen, hebben de samenleving veranderd. Die hebben heel concreet tot een andere levenswijze geleid: van de ene op de andere dag kunnen we niet meer werken, niet meer naar school gaan, niet meer sporten, niet meer samenzijn. De impact van die maatregelen is immens, op het individuele leven, op de samenleving op ons bestaan.

Het is frappant dat daar nauwelijks gesprek over mogelijk was, de afgelopen weken. De domeinen waarbinnen dat leven zich afspeelt en waarbinnen wij ons bevinden, zijn maar mondjesmaat aan bod gekomen. En het lijkt heel lastig om de discussie wél te voeren, omdat je dan heel snel verwijten krijgt, dat het wel om de gezondheid van anderen gaat. Het gesprek is er niet, omdat alle aandacht moet gaan naar het overleven van de slachtoffers van het virus."

Tekst gaat verder na afbeelding

De Brainwash Special: Overleven Na Corona werd opgenomen in een lege zaal van De Nationale Opera & Ballet in Amsterdam.

Controle is onze obsessie geworden, heeft u eerder gezegd. 

"Ik zeg het maar heel hard: mijn idee is dat onze huidige omgang met het virus onredelijk is. Dat de aanpak gestoeld is op de angst om controle te verliezen, nu we geconfronteerd worden met een werkelijkheid die we niet kunnen controleren. Het is virus is een onbekend ding, en er zijn niet meer zoveel onbekende dingen.

Bijna alles in onze wereld is geëxploreerd, verklaard en begrepen. De confrontatie met het onbekende maakt ons bang en het is die angst die ons nu aanzet om te handelen, op macro- en op microniveau. Je ziet dat mensen rare dingen gaan doen. Ze gaan hamsteren en toiletpapier kopen. Dat is volstrekt onredelijk, maar mensen doen het om in elk geval weer het gevoel van controle over de werkelijkheid terug te krijgen.

De vraag is of je dat niet ook op een macroniveau ziet. Kijk naar de discussie over scholen, of die open moesten blijven of dicht moesten gaan, aan het begin van de crisis. Je kunt je afvragen of de afweging die gemaakt is het gevolg is van wetenschappelijke feiten en adequate voorspellingen, of van tegemoet te willen komen aan een bange samenleving. Oorspronkelijk leek het advies van deskundigen dat scholen open mochten blijven omdat jongeren niet echt vatbaar zijn voor het virus, maar onder druk van een bange samenleving is besloten de scholen toch te sluiten.

Als je heel nuchter naar dat virus kijkt, dan blijkt het voor een groot deel van de bevolking een ernstige griep is. Tot veertig of vijftig jaar zijn er weinig slachtoffers. Er zijn slachtoffers, ook met langdurige schade, maar het blijft binnen de perken. Ik heb het idee dat we zo geobsedeerd zijn door het virus dat de maatregelen niet meer in proportie zijn met gevaar."

Tekst gaat hieronder verder

Welke gevolgen heeft dat voor het maatschappelijk leven?

 "Het interessante is dat we op de millimeter nauwkeurig weten hoe het met de coronazorg gesteld is. Elke dag horen we hoeveel mensen er zijn opgenomen, hoeveel er op de intensive cares liggen, hoeveel mensen er gestorven zijn. Al wekenlang zien we dagelijks die cijfers.

De andere kant van de balans, de maatschappelijke kosten, die wordt niet voor het voetlicht gebracht. Heldere cijfers daarover heb ik nog niet op het nieuws gezien. En je zou de balans moeten opmaken: links de coronadoden, rechts de impact van het stilzetten van de samenleving. Zoveel werklozen zijn er, zoveel faillissementen, zoveel mensen met kanker die niet behandeld kunnen worden, zoveel mensen die onderwijs volgen en achterblijven. Dat totaalplaatje ontbreekt."

Is het voor u een kosten-batenanalyse, of ook juist een morele discussie? 

"Het is allebei. Ik vind het jammer dat men heel snel gezondheid afweegt tegen economie. Want economie is onderdeel van gezondheid. Als mensen werkloos raken en er zijn faillissementen, dan krijg je ook een toename in mensen die kampen met mentale en lichamelijke klachten. Mensen worden depressief, angstiger, sommige gaan meer drinken, gebruiken meer drugs, blijven meer thuis.

De indirecte effecten van economisch verlies en armoede zijn heel groot. Het gaat niet om geld tegenover gezondheid, maar om gezondheid op korte termijn en gezondheid op lange termijn. En het ontbreekt aan een lange-termijnvisie waarin dat afgewogen wordt."

Tekst gaat verder na afbeelding

Ybo Buruma is raadsheer bij de Hoge Raad, en te gast in de Brainwash Special: Overleven Na Corona.

Welke kosten kunnen we verwachten op de lange termijn?

"Dat is moeilijk te overzien voor mij als individu, maar als je kijkt naar de voorspellingen, dan zijn die redelijk somber. De beurswaarde die met dertig procent afneemt, honderden miljoenen banen die wereldwijd zullen verdwijnen, hele productieketens die stil dreigen te vallen, de enorme impact die het heeft op de entertainmentindustrie, onderwijs dat schade zal ondervinden, wetenschappelijk onderzoek dat niet meer uitgevoerd kan worden."

Bij wie komt dan de rekening te liggen, volgens u?

"Die komt sowieso bij toekomstige generaties te liggen. Het is natuurlijk lastig te voorspellen hoe lang de effecten zullen doorlopen. Maar als je ervan uitgaat dat het nog twee jaar zal duren voor er een vaccin is, en je blijft die tijd min of meer op dezelfde voet doorgaan, dan zullen de kosten nog tien, vijftien jaar blijven na-ijlen. Dat betekent dat een jongere generatie nu ervoor zal moeten opdraaien. Die zal een lagere levensstandaard hebben, minder kwaliteit van leven."

Tekst gaat verder na afbeelding

Econoom Barbara Baarsma is één van de gasten in de Brainwash Special.

Wat stelt u tegenover die illusie van controle?  

"Ik wil drie oproepen doen. De eerste is een verbreding van het debat van alleen de virologie naar een maatschappelijk debat, waarin je verschillende domeinen belicht. En neem dat ook mee in de maatregelen. Het tweede is, en dat is een ethische oproep: durf op de lange termijn te denken, en durf ook je verlies te nemen.

Die discussie is nu bijna onmogelijk, omdat we ervanuit gaan dat iedereen gered moet worden. Durf slachtoffers te maken. Dat klinkt keihard, maar dat komt in een ander daglicht te staan als je helder hebt wat de consequenties zijn als je dat niet doet. 

Een derde punt is dat je op een veel flexibere manier een lockdown kunt ontwerpen als je die brede overweging maakt. Dat kan op zo’n manier dat de samenleving daar ook mee kan omgaan. Want het lijkt erop dat we nu af en toe de rand van de menselijkheid raken. Dat het vanuit medisch oogpunt heel goed is om in lockdown te gaan, maar dat het voor mensen niet meer verdraagzaam is. Omdat het niet meer kan."

Dus accepteren dat mensen sterven in plaats van de maatschappelijke kosten vooruitschuiven?

"Ja, dat is een beetje wat ik zeg. Het klinkt heel hard, maar misschien moeten we een aantal mensen laten gaan, om op langere termijn anderen te redden. Die anderen die nu onzichtbaar zijn omdat we alleen maar geconfronteerd worden met het aantal coronadoden en de bezettingsgraad van de intensive cares. En omdat het lastig is om een voorstelling te maken van het aantal mensen dat op lange termijn zal overlijden of tekort zal schieten aan de gevolgen van de maatregelen die we nu nemen."