'Waarom is het niet de uitzondering in plaats van de norm?'

Als je terugkijkt op alle seizoenen van ‘Wat houdt ons tegen?’ hoe is het programma dan veranderd in toon en focus?

“Toen we begonnen met dit programma, hebben we als redactie veel gesproken over vragen als wat willen we neerzetten als programma? Wat willen we maken? Hoe gaan we iets maken over het klimaat dat tegelijkertijd het systeem blootlegt waarom dingen niet werken, maar ook constructief is en laat zien dat verandering wel kan.

Gaandeweg kregen we daar steeds meer grip op. We hebben hele fundamentele gesprekken gehad over vragen als: waarvoor zijn we er en wat betekent dit programma en wat willen we doen? Na een paar seizoenen werd dat duidelijker en kom je meer in de uitvoeringsstand.

Maar de fundamentele vragen blijven, en we blijven het daarover hebben. In de kern denk ik dat we na vier jaar een duidelijke boodschap neerzetten. We proberen nog steeds aan de ene kant de obstakels in de klimaattransitie bloot te leggen en tegelijk te zeggen: “kom-op” samenleving, we moeten gewoon aan de bak. Het is lastig om dingen te veranderen in de economie en maatschappij, maar met een paar ingrepen kan er al veel veranderen. Dat willen we ook laten zien.

In het begin lag de nadruk vooral op klimaatproblemen, bekeken door de lens van CO2- uitstoot. Inmiddels hebben we al meerdere seizoenen gemaakt en konden we iets meer uitwaaieren. Zo maakten we in seizoen 4 een aflevering over de impact van de plastic luiers ten opzichte van wasbare luiers. Dat lijkt een klein consumentenonderwerp maar die afvalberg heeft een enorme voetafdruk. Ook hebben we inmiddels afleveringen gemaakt over de schrikbarende afname in biodiversiteit en over milieuvervuiling. Het programma is daardoor breder en diverser geworden.

Is jouw eigen kijk op duurzaamheid veranderd sinds je aan Wat Houdt Ons Tegen werkt?

“Nee, dat denk ik niet. Ik werkte al heel lang op het dossier klimaat, de energietransitie en de klimaatcrisis voordat ik dit programma maakte. Als onderzoeksjournalist probeer ik vaak de vinger op de zere plek te leggen, door kritische stukken te schrijven die laten zien dat iets misgaat, dat er bewust of onbewust problemen ontstaan of dat beleid niet het beoogdeeffect heeft. Ik vind dat een heel belangrijke taak van de journalistiek, het is onze rol om te laten zien wat er misgaat en verantwoordelijken ter verantwoording roepen.

Sinds ik ‘Wat houdt ons tegen?’ maak, ga ik vaker op zoek naar mensen die aan oplossingen werken en breng die aan het woord tijdens het programma. Die meer constructieve benadering is een nieuwe toevoeging aan mijn werk.

Waarom blijft het ondanks urgentie zo vaak bij inzicht in plaats van verandering?

“Dat is natuurlijk dé vraag. Aan de ene kant hebben we de maatschappij zo ingericht dat mensen gewend zijn geraakt aan gemak: nieuwe spullen, pakketjes bestellen, vliegvakanties. Dat maakt het moeilijk om gedrag te veranderen. We worden, door reclame en slimme marketing, voortdurend getriggerd om te blijven doen wat we doen. Dat proberen we in al die afleveringen zichtbaar te maken.”

Maar het ligt niet alleen bij het individu. Er spelen natuurlijk hele grote belangen mee. Er is een sterke lobby vanuit bedrijven en sectoren om dingen te houden zoals ze zijn. Dat merken we enorm bij het maken van het programma. Je zou hopen op een besluitvaardige politiek, maar die besluitvaardigheid ontbreekt vaak.

Toen we met het programma begonnen, leek er momentum te zijn voor meer klimaatbeleid. Het was nog lang niet genoeg om de klimaatdoelen te halen, maar er was wel beweging. Maar dat is de laatste jaren ook weer teruggelopen. Het ontbreekt vaak aan politieke moed. Daarbij spelen wederom die belangen van bepaalde sectoren, die worden meegewogen in politieke besluitvorming.

Welke impact heeft ‘Wat houdt ons tegen’ volgens jou gehad bij jezelf en in hoe mensen of bedrijven handelen?

“Welke impact je precies hebt, is voor een journalist heel lastig te meten. Maar we hebben wel specifieke gevallen gehad waarbij een bedrijf bijvoorbeeld in het programma heeft gezegd: “Oke, jullie leggen de vinger op de zere plek, we gaan zorgen dat we dit sneller gaan doen.” Dat klinkt dan als een mooie belofte. Maar de vraag is natuurlijk: gaan ze zich eraan houden?

Soms maakt een aflevering aantoonbaar verschil, dat is heel waardevol. We maakten een aflevering over slecht geïsoleerde schoolgebouwen. Schoolgebouwen scoren gemiddeld veel slechter op het gebied van duurzaamheid, onderhoud en binnenklimaat dan kantoorgebouwen of woningen, terwijl kinderen er de hele dag zitten. Heel gek eigenlijk. Vervolgens heeft een lokale politicus in Beverwijk gezorgd dat hier aandacht voor kwam in het gemeentelijke beleid. Concrete impact dus! 

En laatst kreeg ik een berichtje naar aanleiding van onze recente aflevering over de grote tekorten aan vaklui in de energietransitie. Daarin zat een statushouder met een bachelor-diploma die geen werk kon vinden. Iemand wilde met hem in contact komen om hem aan een baan te helpen. Ook dit soort impact is heel waardevol.

Wat zou je willen dat kijkers na het zien van de aflevering anders doen?

“Dat is lastig om te zeggen. Ik ben al heel lang bezig met klimaat als onderwerp. Ik denk dat het zorgelijk is dat er zo weinig urgentie is. Voor mij is het belangrijk dat mensen hierover blijven horen en zich blijven informeren. Ik denk dat mensen in algemene zin een sterker besef kunnen hebben dat we voortdurend in een klimaatcrisis zitten. Ook al merk je het misschien niet elke dag.

Wat mij opvalt, juist omdat we bezig zijn met thema’s als milieu en vervuiling, is dat hoe meer je erover weet, hoe kritischer je gaat kijken. Je vraagt je dan bijvoorbeeld af: waarom ligt biologische voeding niet standaard vooraan in de winkel, of waarom is het niet juist de goedkoopste optie? En hoe kan het dat er allemaal PFAS in onze samenleving voorkomt?”

Dus bijna dat je denkt van: “Maar hoezo hebben we de samenleving zo ingericht?” Het vergt veel kennis en je moet er eerst wat vanaf weten voordat je dat ziet. Maar eigenlijk is het bizar dat een gezonde leefomgeving voor mens en milieu niet de norm is, in plaats van de uitzondering.

Wat houdt ons nou écht tegen?

“Ik denk dat het verschilt per onderwerp, en iedereen bij ons op de redactie zal de nadruk ergens anders op leggen. Als onderzoeksjournalist kijk ik altijd naar belangen. Dus welke belangen spelen er, wie heeft er iets aan dat het niet verandert en op welke manier wordt de verandering tegengewerkt?” Samenvattend denk ik dat het gaat om een combinatie van het volgende: er is een gebrek aan politieke moed, er spelen hele grote belangen en er is bij veel mensen geen gevoel van urgentie om hun gedrag te veranderen.