‘In de nacht zie je dingen die je overdag mist’

Waarom koos je voor ‘Nachtgids’?

“Ik ken Marjolijn van Heemstra van haar eerdere werk. Ze schreef een non-fictieboek voor De Correspondent, ‘In lichtjaren heeft niemand haast’, dat gaat over de vraag of je het gevoel dat astronauten beschrijven, dat ze ineens de kwetsbaarheid van de aarde begrijpen, kunt oproepen zonder zelf naar de ruimte te gaan. Dat soort gedachte-experimenten spreken me enorm aan.”

“Toen ik hoorde dat ze een roman had geschreven over de nacht, wist ik meteen: dat wil ik lezen. Ik heb zelf een fascinatie voor de nacht, die begon toen ik een vroege ochtendshow maakte voor NPO Klassiek, tussen vijf en zeven uur. Dan sta je om vier uur op, het is altijd donker, en je rijdt door een wereld die stilstaat terwijl jij er doorheen beweegt, in je gammele Ford Ka. Ik vond dat altijd iets heel romantisch hebben.”

Wie is de hoofdpersoon Mellie eigenlijk?

“Mellie werkt twaalf jaar als verandercoach. Ze begeleidt directeuren en overheden bij duurzame transities: stilte-retraites, zangoefeningen, heel zweverig. En dan komt ze er langzamerhand achter dat er eigenlijk niets veranderd is. Ze hebben dure directeuren tevreden gehouden, en dat is het. Op een dag neemt ze ontslag en wordt ze nachtgids. Ze begeleidt nachtwandelingen door een stadsbos, richt de Nachtlopersbeweging op, schakelt straatverlichting uit en bouwt aan een glimwormenreservaat om die bijna verdwenen diertjes terug te krijgen in Nederland.”

“De beweging groeit, ze krijgen de gemeente aan hun kant. Tot ze tijdens een van die nachtwandelingen een bewusteloze figuur vinden op een bospad. In eerste instantie denkt de groep: een hert. Maar het is een vrouw. Daarmee begint het eigenlijke verhaal: wat is er met haar gebeurd, en is Mellie hier indirect verantwoordelijk voor? Op de nachtgidstours zijn zaklampen en telefoons verboden, juist dat zorgt ervoor dat ze haar vinden. Maar als Mellie haar telefoon had gehad, had ze 112 kunnen bellen. Als ze er echter niet hadden gelopen, hadden ze haar ook nooit gevonden. Op sociale media laait een hetze op tegen de Nachtlopers: was het bos beter verlicht geweest, dan was dit niet gebeurd. Die spanning draag je het hele boek mee.”

Jij probeert zelf ook verandering teweeg te brengen. Herken je je in Mellie?

“Zeker. Ik vind mijn werk fantastisch om te doen, maar wat voor impact maak ik daadwerkelijk? Die vragen komen ’s nachts sneller op, als het stil is. En dat Van Heemstra dat zo mooi opschrijft, vind ik knap. Ze is buiten het boek heel uitgesproken over lichtvervuiling, in interviews en op radio. Maar in de roman zijn het de overdenkingen van Mellie zelf. Niet belerend. Het is geen activistisch pamflet, het is een verhaal.”

Hoe is jouw fascinatie voor de nacht eigenlijk ontstaan?

“Via mijn werk voor de radio, en later door mijn tijd op Spitsbergen. Ik studeerde er zes maanden voor mijn master milieuwetenschappen. Ik ging er eind juli naartoe, dan is het de hele tijd licht. Om twee uur ’s nachts landde ik, en de zon stond gewoon boven de horizon. Fascinerend, maar ook een beetje dystopisch: die grijsbruine bergen, dat bemoste landschap, fel verlicht midden in de nacht.”

“In september werden de dagen per dag een halfuur korter. Eind oktober kwam de zon voor het allerlaatst op. Half november was het gewoon zwart: geen blauw, geen schemer, helemaal nul. En dan besef je pas echt wat licht en donker met je doen. Wat me verbaasde: zelfs als het pikdonker was, zonder maan en zonder sterren, zag je toch alles. Allemaal door de witte sneeuwg. Van die twee periodes vond ik het donker uiteindelijk het mooist. Alles komt tot rust, je ritme raakt verstoord, en je merkt pas echt wat licht en donker  met je doet. Ook in de nacht zie je dingen die je overdag mist. En dat is precies wat dit boek voor mij blootlegt.”

Dit boek is een roman, maar jij werkt dagelijks met de actualiteit. Lees je normaal liever non-fictie?

“Nee, juist andersom. Ik lees veel liever fictie, omdat ik in mijn werk al zo bezig ben met de werkelijkheid. Een boek is voor mij echt een manier om even weg te komen. Maar wat ik zo mooi vind, is dat je er juist daardoor zoveel van leert. Je leest een verhaal en ondertussen krijg je de wereld uitgelegd.”

“Ik wist bijvoorbeeld niet dat het overgrote deel van het dierenrijk ’s nachts leeft. Omdat wij de dag hebben overgenomen, met snelwegen, fabrieken en kunstlicht, passen dieren hun gedrag aan. Vogels die overdag op zoek gingen naar voedsel, doen dat nu ’s nachts, omdat ze dan niet gestoord worden door ons. Van Heemstra laat  in het midden of dat goed of slecht is, maar het dringt wel door.”

“Neem het glimwormenproject: een glimworm is volwassen en gaat na een week dood. Dat is de natuurlijke cyclus, hoe graag je die ook zou willen beheersen. Het lijkt een zijverhaal, maar het staat voor iets veel groters: onze behoefte om de natuur te controleren, en waarom dat niet werkt. Dat zijn dingen die ik als klimaatjournalist herken, maar hier wordt het op een manier verwerkt die je alleen in een roman tegenkomt.”

Wat hoop je dat mensen meenemen als ze het lezen?

“Wat ik er zelf uithaal is een geruststellende gedachte. Als je ’s avonds je boek neerlegt en in slaap valt, leeft buiten alles op. De natuur doet haar ding. En morgenochtend word jij wakker en trekken zij zich weer terug in het donker. Het is geen oplossing, maar er is toch een soort balans.”

“En iedereen haalt er iets anders uit. Ik link het aan rust en aan de nacht, maar er zitten ook verhaallijnen in over een partner die een andere kant op wil, over kinderen, en over de vraag of je écht iets bijdraagt. Dat is wat je als romanschrijver moet doen: een mooi verhaal schrijven waar mensen op verschillende manieren in thuiskomen. Als ze er daarna over napraten, heb je sowieso iets goeds gedaan.”

“Ik heb het al aan veel mensen aangeraden. En het is mooi dat we met ‘Wat houdt ons tegen’ ook een aflevering hebben gemaakt over lichtvervuiling, dat sluit er direct op aan. Maar ook zonder die context is dit een boek dat blijft hangen.”

“Ik heb het al aan veel mensen aangeraden. En het is mooi dat we met ‘Wat houdt ons tegen’ ook een aflevering hebben gemaakt over lichtvervuiling, dat sluit er direct op aan. Maar ook zonder die context is dit een boek dat blijft hangen.”

Win het boek ‘Nachtgids’ van Marjolijn van Heemstra

Onder vrienden van HUMAN verloten we vijf exemplaren van ‘Nachtgids’ van Marjolijn van Heemstra. Reageer vóór 19 maart om kans te maken op het boek.