'Als een man je gek noemt, zie dat vooral als een compliment'

Op 8 januari overleed schrijfster Astrid Roemer in Paramaribo. Ze werd 78 jaar. In de vele in memoriams die de afgelopen weken verschenen, werd haar werk vaak omschreven als politiek gechargeerd en elitair experimenteel. Maar wie haar van dichtbij kende, wist dat er achter die literaire grootheid ook een levenslustige en nieuwsgierige vrouw schuilging. 

Roemer was een pionier. Ze schreef over dekolonisatie, racisme en de positie van zwarte vrouwen, en ontving als eerste Surinaamse auteur ooit de P.C. Hooft-prijs en de Prijs der Nederlandse Letteren. Haar meest ambitieuze werk is een trilogie: Gewaagd leven, Lijken op liefde en Was getekend, waarin ze de complexe Surinaams-Nederlandse verhoudingen onderzoekt. Over haar eigen verhouding tot die twee landen zei ze ooit:  

Afgelopen donderdag, op de dag van haar begrafenis in Suriname, werd in Amsterdam een memorial georganiseerd. Charisa Chotoe was daarbij.

Waar denk jij als eerst aan bij Astrid Roemer?

“Haar levenslust. Ze schreef ooit: ‘Til niet te zwaar aan het verleden, want de toekomst zal lichtvoetig zijn.’ Dat vat voor mij niet alleen haar literaire oeuvre samen, maar ook wie zij was als mens. Ze zat bijvoorbeeld veel op TikTok en wilde haar 75e verjaardag vieren in een TikTok-restaurant in Amsterdam. Dat hebben we toen ook uitgebreid gedaan, met vuurwerk, champagne en lange, nieuwsgierige gesprekken tot diep in de nacht.” 

Er is ook zeker een andere kant die we kennen: zo was ze wel eens een langere tijd uit de samenleving. Dat is er dus allebei geweest zeg jij?

"Zeker. Ik denk dat ze dat vooral nodig had om zo goed te kunnen schrijven. Volgens mij heeft ze ook wel eens gezegd dat je ruimte in je hoofd nodig hebt om woorden te vinden. Woorden die je misschien niet vindt als het niet stil genoeg is. Die stilte was belangrijk voor haar.  

Maar als een boek afgerond was, werd dat juist weer groots gevierd. Beide kanten horen bij haar en ik vind dat we bij allebei stil moeten staan. Dat probeer ik ook zo veel mogelijk te doen." 

In een documentaire zag ik haar met Gloria Wekker in een café, gierend van het lachen over liefde en seks met vrouwen. Zag jij dat ook?

“Ja, prachtig. Ik weet nog dat een vriendin bij een van de eerste ontmoetingen een gedicht voorlas dat Astrid had geschreven over vrouwenliefde. Astrid keek haar aan en zei: ‘Heb ík dat geschreven?’ En even later: ‘Heb ik zó veel van vrouwen gehouden?’ 

Er zat nog zoveel levenslust in haar. Toen ik hoorde dat ze overleden was, dacht ik alleen maar: we waren nog helemaal niet klaar. Mocht er een hiernamaals zijn, dan stel ik me voor dat ze daar wakker wordt en denkt: 'What the hell? Ik had nog zoveel plannen, ik was nog aan het schrijven, ik was nog niet klaar.'

En dat klopte ook: ze was eigenlijk altijd ergens mee bezig. Met TikTok, met een nieuwe artiest uit de Verenigde Staten, met schrijvers uit Nederland. Ze keek met zoveel liefde en interesse naar de wereld. Ze had zeker een stevige mening, maar er was niets wat je niet met haar kon bespreken. Ze was gewoon een heel mooi mens.” 

Hoe heb je haar voor het eerst ontmoet?

“Bij een signeersessie in boekhandel Atheneum. We waren met een groep millennials van rond de dertig, enorme fans van haar werk. Er ontstond een discussie over wat het betekent om Nederlander te zijn. Op een gegeven moment zei ik: ‘Laten we het nu over liefde hebben.’ 

Toen zei zij: ‘Was dit geen liefde dan?’ Dat typeert haar: scherp, maar altijd liefdevol. Ik heb enorm veel van haar geleerd.” 

Kun je daar iets meer over vertellen? De lessen die je uit Astrid haar boeken gehaald hebt?

“Haar boeken hebben mij geleerd hoe je navigeert in een postkoloniale wereld. Als je opgroeit in Nederland als persoon van kleur in een witte samenleving, krijg je niet altijd de woorden om je gevoelens te verwoorden. Haar boeken gaven mij die woorden. 

Zeker nu, in een tijd waarin extreemrechtse stemmen steeds luider worden, is dat van onschatbare waarde.” 

‘Over de gekte van een vrouw’ speelt zich af in een samenleving vol botsende identiteiten en levensovertuigingen. Hoe zie jij die spanning terug in het verhaal van Noenka?

“Wat ik zo mooi vind aan het boek is dat je de strubbelingen van Noenka zó expliciet meekrijgt. Tegelijkertijd maakt dat het boek soms ook lastig om te lezen. Maar ik geloof dat de manier waarop die worstelingen beschreven zijn, precies is hoe vrouwen van kleur ze ervaren.

Je leest hoe sociale normen worden geïnternaliseerd, hoe beangstigend grootse verlangens kunnen voelen en dat alles tegen de achtergrond van een samenleving die weinig ruimte laat voor vrouwen met meervoudige identiteiten. Roemer is een échte Zuid-Amerikaanse schrijver en we mogen van geluk spreken dat ze dat in het Nederlands deed.”

Hoe voelbaar is de koloniale geschiedenis van Suriname in dit boek?

“Vooral in de rol van het christendom. De manier waarop het geloof in Suriname zijn intrede deed en hoe Noenka als ‘gek’ wordt bestempeld vanwege haar ‘anders-zijn’. En dan heb ik het nog niet eens over haar vrouwenliefde, maar over haar zucht naar autonomie en haar verlangen om haar leven zelf vorm te geven.

Er zijn allerlei ‘regels’ die door mannen worden opgelegd. De genderrollen zoals die in het boek beschreven worden, zijn een koloniaal overblijfsel. Daardoor is 'Over de gekte van een vrouw' vaak een femininstische klassieker genoemd. Wat het zo baanbrekend maakt zijn zinnen als:

‘(…) Ik ben vrouw, ook al weet ik niet waar het begint en waar het vrouw-zijn ophoudt, en in de ogen van anderen ben ik zwart en iedere keer wacht ik af wat dat betekent. (…) Ach, misschien weet ik niet wat ik ben… ik ben wat je ervaart, want jij bent wat me heelt.’”

Zie je Astrid haar levenslust en strijd terug in Noenka?

“Ja. Haar nichtje Angela Roemer, zei het zo mooi op haar Memorial (die werd gehouden op hetzelfde moment dat ze ter aarde werd gelegd in Suriname). Ze sprak over de vanzelfsprekendheid waarmee Astrid haar eigen pad liep.

Noenka worstelt enorm met het vinden van haar eigen weg, maar tussen de regels door lees je heel duidelijk: het leven dat anderen voor haar hebben uitgestippeld, is absoluut geen optie.”

Als je één inzicht uit dit boek zou moeten doorgeven aan jonge vrouwen vandaag, wat zou dat zijn?

“Dat als een man je ‘gek’ noemt omdat je je eigen behoeften, dromen en verlangens serieus neemt en je je daar niet voor schaamt, je dat vooral als een compliment moet zien.”

Heeft het boek jouw kijk op liefde, vrijheid of identiteit veranderd?

“Dat is een grote vraag. Ik ben al jaren op zoek naar houvast voor mijn vrouw-zijn en hoe dat mij beperkt - ofwel bevrijd - in mijn mens-zijn. Ik ben ’s nachts niet vanzelfsprekend veilig, terwijl ik zo van de nacht houd. Ik zou zo graag zonder zenuwen een rondje willen lopen.

Hoe verhoudt vrijheid zich tot een democratie die zo onder druk staat als de onze? Waarom praten we zo weinig over hoe dat ons persoonlijk raakt? Wat betekent het als mijn mening niet wordt meegenomen in besluitvorming, als mijn bi-culturele achtergrond als ongewenst wordt gezien? Wie mag ik dan zijn?

Dit boek leerde mij dat die zoektocht een leven lang kan duren en dat ik die misschien anders moet omdenken. Misschien ís leven vooral zoeken. En misschien helpt de vrije liefde, daar waar die mag bestaan, ons wel met loslaten van de zwaarte van die zoektocht".

Win het boek 'Over de gekte van een vrouw' van Astrid Roemer

Onder vrienden van HUMAN verloten we vijf exemplaren van dit boek. Reageer vóór 19 februari 2026 om kans te maken.