Première en debat Onder Ongelovigen

, Esther Wit

De politiek moet ongelovigen wereldwijd actiever steunen en links-liberalen mogen zich feller uitspreken tegen onderdrukking en vóór individuele vrijheid. Dat waren de conclusies uit het debat na de première van de 2Doc Onder Ongelovigen op 31 augustus 2015 in een uitverkochte De Balie. Esther Wit doet verslag.

‘Je vindt atheïsten niet in de Gouden Gids’

Filmmaakster Dorothee Forma en Boris van der Ham, voorzitter van het Humanistisch Verbond, geven met deze film een vergeten groep een gezicht. "Ik heb vooral gezien hoeveel ongelovigen er eigenlijk zijn, en hoe raar hun leven moet zijn", zegt Forma in een eerste reactie tegen gespreksleider Bahram Sadeghi.

Ziekte van het atheïsme
Alexandra Valkenburg, hoofd afdeling mensenrechten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (panellid naast Boris van der Ham en SP Europarlementariër Dennis de Jong) beaamt dat. “Het is een schok te zien hoe negatief atheïsten worden bejegend. Vooral de persoonlijke verhalen in de documentaire. Zoals het verhaal van de atheïstische jongen van wie de ouders bang zijn dat hij kinderen krijgt, omdat hij dan ‘de ziekte van het atheïsme doorgeeft’.”

De vrijheid van geloofsovertuiging is een kernpunt in het Nederlands buitenlands beleid. Maar er is nauwelijks zicht op de groep ongelovigen, vertelt Valkenburg. Het Ministerie van BuZa maakt gebruik van The Freedom of Thought Report. Een rapport dat de internationale humanistische gemeenschap elke jaar samenstelt. Veel andere bronnen zijn er niet.

Gouden Gids
Volgens Van der Ham gaat er iets mis in ons buitenlandbeleid. In mensenrechtenrapportages wordt vrijheid van levensbeschouwing genoemd, maar zijn de gesprekspartner de pastor en de imam, niet de ongelovige. Ambassades mogen scherper naar vrijdenkers zoeken, ze zijn nu erg passief. "Je vindt atheïsten niet in de Gouden Gids, maar ze zijn er wel degelijk."

Emancipatiestrijd
Deze onzichtbaarheid maakt het volgens De Jong moeilijk voor deze groep op te komen. “Christenen, hindoes, moslims, die hebben we wel in beeld. Dat ongelovigen in een minderheidspositie verkeren zie je niet. Het doet me sterk denken aan de emancipatiestrijd rond homoseksualiteit. Ook daar zijn cijfers moeilijk te krijgen omdat veel mensen er niet voor uitkomen.“ Helaas is ook het Europees Parlement vooral gericht op christelijke minderheden, denkt De Jong. “Dat er nu rapporten over ongelovigen verschijnen is nodig. Er mag meer evenwicht komen.”

Individuele vrijheid
Een van de sprekers in de documentaire had ferme kritiek op linkse en liberale politiek in Europa. In plaats van het secularisme en de individuele vrijheid te verdedigen, nemen ze de islam in bescherming. Hoe reageren de linkse en liberale politici hier op? Er is inderdaad angst is om discriminerend over te komen, aldus De Jong, maar zijn partij kun je dat niet echt verwijten. De SP stelde al in de jaren ’90 de problemen in de islam en binnen de moslimgemeenschap aan de orde. Ex-politicus (D66) Van der Ham herkent dat beeld.

Universeel
Het verlangen naar levensbeschouwelijke vrijheid is universeel. Ook dat zie je aan deze documentaire: mensen zoeken vrijheid. Van der Ham: “Vaak wordt een beetje paternalistisch gezegd dat mensen in islamitische landen er nog niet aan toe zijn, maar natuurlijk zijn ook daar atheïsten die voor hun vrijheid strijden.”

De politiek kan wel meer doen, zo vindt iemand uit de zaal. We hebben de 'verticale' vrijheid prima geregeld, maar de 'horizontale' vrijheid tussen burgers onderling veel minder. Waarom niet tegen een moskeebestuur zeggen dat levensbeschouwelijke vrijheid ook door hen verdedigd moet worden? Waarom vecht niemand ervoor?

Dat je het recht hebt om te geloven, anders te geloven of niet te geloven is binnen de moslimgemeenschap geen gemeengoed. Daarom kan de politiek wel degelijk in religieuze kwesties ingrijpen.

Vervolg: crowdfunding
Het Humanistisch Verbond en HUMAN starten een crowdfundingactie voor een internationaal journalistiek online platform voor ongelovigen. Zo willen ze de mensenrechtenschendingen van atheïsten, agnosten en humanisten onder de aandacht brengen. 

Meer weten?
Er verschenen artikelen in het Parool, de Volkskrant, Trouw en NRC. Ook BNR Nieuwsradio en Dit is de Dag (Radio 1) besteedden aandacht aan de documentaire.