Medialogica extra

Dossier nepnieuws

Medialogica extra

Dossier nepnieuws

Sinds eind 2016 gebruiken we het woord 'nepnieuws' veel. Hoe oud is het verschijnsel? Hoe heeft het zich ontwikkeld? En: hoe stellen we ons er tegen te weer?

Jules Ruijs, 22 november 2018

Fake news

In november 2017 werd fake news uitgeroepen tot woord van het jaar door de uitgever van woordenboeken Collins. Uit gegevens van Google Trends blijkt dat mensen al een jaar veelvuldig naar de term zoeken.

De Nederlandse vertaling 'nepnieuws' volgt deze trend. In vijf grote kranten (AD, NRC Handelsblad, Telegraaf, Trouw en de Volkskrant) is een vergelijkbare lijn te ontdekken als we kijken naar het aantal artikelen met het woord nepnieuws. Ook hier een explosieve stijging rond november 2016. Die stijging zie je in onderstaande grafiek. Toeval of niet: in diezelfde maand werd Donald Trump verkozen tot president van de Verenigde Staten.

Aantal berichten met de term 'nepnieuws' in vijf grote kranten.

De ombudsman van NRC, Sjoerd de Jong, definieert nepnieuws in een van zijn artikelen als 'een bewuste onwaarheid die is verpakt als nieuwsfeit'. Hij schrijft dit naar aanleiding van de tweet van PVV-leider Wilders in 2017 waar toenmalig D66-leider Alexander Pechtold vooraan staat bij een demonstratie voor sharia.

Desalniettemin vindt hij nepnieuws wel gevaarlijk. 'Nepnieuws ondermijnt de traditionele media, omdat burgers gaan twijfelen aan álle journalistiek,' aldus De Jong. Overigens vindt hij de tweet van Wilders geen nepnieuws, maar propaganda. 'Want wat zou dan het nieuws zijn? Dat Pechtold heeft meegelopen in een baardrijke sharia-demonstratie?' 'Nieuws werd dit pas als relletje in de media.' Lees hier het hele artikel. 

Propaganda

'Het fenomeen propaganda ('alles wat wordt gedaan om aanhangers te winnen,' Van Dale) bestaat al sinds de verspreiding van ideeën,' schrijft journalist Ghassan Dahhan in Trouw. In de 17de eeuw gebruikte de katholieke kerk propaganda om zieltjes te winnen. Nog veel eerder schrijft dichter Ovidius over een godin die 'holle oren vult met gefluisterd nieuws, dat dan weer snel wordt doorgegeven met een groeiend aantal verzinsels'. De nazi's en communisten gebruikten het in begin van de 20ste eeuw. Tegenwoordig gaan de termen Rusland en propaganda steeds sterker hand in hand. Volgens Dahhan is de Russische propagandamachine overigens nog niet heel effectief. Hun alternatief: het vertrouwen van westerlingen in hun eigen media ondermijnen. Hoe dat gebeurt probeerden wij al bloot te leggen in de 2Doc: Schimmenspel.

Kijk 2Doc: Schimmenspel

In Het Filosofisch Kwintet spraken vorig jaar Ian Buruma, Kees Kraaijeveld, Daan Roovers en Jaron Harambam over hoe propaganda onze democratie beïnvloedt. Filosoof Roovers: 'De waarheid en de democratie staan altijd op gespannen voet met elkaar.' Psycholoog Kraaijeveld: 'Het doel maakt dat je soms leugens gaat verspreiden.' Kraaijeveld schreef in oktober 2016 al een pleidooi voor de waarheid.

Kijk Het Filosofisch Kwintet: Democratie en propaganda

'Het heeft ook iets naïefs te denken dat je populisme kunt bestrijden door mensen op onwaarheden te wijzen,' zegt Rosanne Hertzberger in haar column in NRC. Volgens haar werkt het niet om mensen simpelweg op onwaarheden te wijzen. Ook socioloog Harambam zegt dat factchecken weinig zin heeft: 'Feiten overtuigen diepgewortelde overtuigingen niet. Bovendien worden factchecks uitgevoerd door een sociale klasse die wordt gewantrouwd,' zegt Harambam in NRC.

Mediawijsheid

Al een tijd gaan stemmen op om mediawijsheid op te nemen in het curriculum van scholieren. Uit een peiling van 3Vraagt blijkt dat 77 procent van de jonge mensen vindt dat er in Nederland verplicht les moet worden gegeven over mediawijsheid. Het niet kunnen herkennen van nepnieuws kan gevaarlijke gevolgen hebben. Dat bleek toen een 28-jarige man een pizzatent beschoot omdat hij op basis van nepnieuws dacht dat Hillary Clinton vanuit die pizzeria een pedofilienetwerk runde.

Eerder deed 3FM Tussenuur al een experiment waarin leerlingen de opdracht kregen om nepnieuws te maken om ze bewust te maken van hoe dit werkt.

Kijk 3FM Tussenuur

Wil je zelf ontdekken hoe het is om nepnieuws te maken? Doe de test van DROG hier: www.slechtnieuws.nl.

Of ontdek hoe mediawijs je zelf bent met onze test.

Test hoe goedgelovig jij bent.

Samen met Beeld & Geluid en SchoolTV maakt Human Medialogica in de Klas. In deze masterclasses leggen we uit aan leerlingen van alle niveaus hoe beïnvloeding van de publieke opinie werkt om deze leerlingen meer mediawijs te maken. Meer informatie vind je hier.

Toekomst

Als laatste nog een kijkje in de toekomst? Tegenlicht dook in de wereld van Deep Fake. Ook onze collega’s van Know Shit doken in deze schimmige wereld.

Kijk Know Shit over nepnieuws

Meer over nepnieuws, propaganda en de waarheid

NRC probeerde zelf videomanipulaite. Bekijk hun experiment hier. Spoiler: het lukte (nog) niet zo goed. Check ook het hele dossier nepnieuws van NRC.

In 2016 maakte de Volkskrant een test waarin je kon checken hoe goed je zelf nepnieuws kon ontdekken. Doe de test hier.

Eerder in 2018 maakte Medialogica al een aflevering over 'De Hoofdenaffaire'. Deze aflevering laat zien dat nepnieuws van alle tijden is. 

Kijk Medialogica: De Hoofdenaffaire

Bekijk de Brainwashtalk van socioloog Jaron Harambam. Wat is de waarheid? Je kunt zijn talk ook lezen, hier

Kijk Brainwash Talks: Jaron Harambam

Meer Medialogica