Geldstromen in de wetenschap

'Het nut van nutteloos onderzoek'

, Petra Platschorre

De afgelopen jaren is er flink wat veranderd in de wereld van de wetenschapsfinanciering. Met goede bedoelingen, maar er is ook kritiek. Argos, het onderzoeksjournalistieke radioprogramma van Human en VPRO, ontdekte een aantal incidenten, waardoor de fundamentele wetenschap onder druk staat.

De verandering in de financiering van wetenschap is niet zonder reden. Het doel hiervan is namelijk om de maatschappelijke impact vergroten en de Nederlandse kenniseconomie naar de top van de wereld brengen.

Maar volgens Robbert Dijkgraaf, natuurkundige en directeur van het Institute for Advanced Study, zorgt dit huidige systeem voor druk op de fundamentele wetenschap. En die is juist erg belangrijk vindt hij. ‘Het is het mechanisme waarmee de mens de wereld om zich heen verkent.’

Hij legt uit dat deze nieuwsgierigheid in open onderzoek vaak leidt tot hele praktische ontdekkingen. ‘We spreken wel eens van: het nut van nutteloos onderzoek,’ vervolgt Dijkgraaf. ‘En als we kijken naar het huidige financieringssysteem van wetenschap in Nederland zien we dat dat fundamentele onderzoek onder druk staat.’

Kritiek op promotiefabriek

De druk op fundamenteel of ongebonden onderzoek ontstaat bij de drie geldstromen, bedoeld om wetenschappelijk onderzoek te financieren. De eerste geldstroom komt rechtstreeks van de overheid. Hier begint de kritiek. Argos maakte hierover eerder de uitzending ‘De Promotiefabriek’. Voor promovendi krijgt een universiteit namelijk geld. Argos ontdekte dat Tilburg University buitensporig veel buitenpromovendi heeft.

Buitenpromovendi zijn mensen die niet verbonden zijn aan een universiteit, maar wel willen promoveren. Zij kunnen dan door een hoogleraar begeleid worden tot promovendus.

Op zich is de financiering van promovendi niet verkeerd, vindt professor Han van Krieken, Rector magnificus aan de Raboud Universiteit . ‘Er is altijd een prikkel nodig om iemand te laten promoveren. Maar die financiering moet niet de belangrijkste prikkel worden voor zo’n onderzoek.’

Druk op aanvragen

De tweede geldstroom komt van beursaanvragen. In Nederland kunnen onderzoekers hiervoor terecht bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en ZonMw, voor onderzoeken over de gezondheid. Ook binnen deze geldstroom kan ongebonden onderzoek onder druk komen te liggen. Dat komt door de hoge aanvraagdruk.

‘Het binnenhalen van subsidies gaat niet meer over kwaliteit en talent,’ vertelt doctor Marijtje Jongsma, neuropsycholoog en woordvoerder van vakbond VAWO. ‘Het gaat nu meer om toeval.’ Van Krieken legt dit uit. ‘Er zijn bijna geen slechte subsidieaanvragen meer. Dus als jij een hele goede aanvraag hebt, bepaald het toeval of jij wel of geen subsidie krijgt. Het wordt oneerlijker.’ Er is dus ook sprake van een hoop tijdverspilling. Er wordt veel tijd gestoken in aanvragen die uiteindelijk niks opleveren. ‘Dit is een ernstige ontwikkeling,’ vindt Jongsma. ‘Er is een enorme verspilling gaande.’

Tekst gaat verder onder banner

Voordat je verder leest

Human wil mens en wereld vooruithelpen met een gezonde dosis blikverruiming. Hersenvoer voor doendenkers, mensen die eerst vragen stellen vóór ze zich een mening vormen. En vervolgens ook echt iets doen voor de wereld.

Doe je mee? De wereld heeft mensen nodig.

Word vriend. Voor slechts 1 euro per maand krijg je meer stof tot nadenken.

Samen leven in een mooiere wereld. Dat is ons doel. Samen met jou én 149.999 anderen. Want met 150 duizend vrienden blijft Human als publieke omroep bestaan.

Zoeken naar balans

De laatste geldstroom komt vanuit het bedrijfsleven of fondsen. Dat dit ongebonden onderzoek onder druk zet, is deels waar volgens professor Uri Rosenthal, voorzitter van de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie. ‘Ongebonden onderzoek en samenwerken met bedrijven kan gecombineerd worden.’

Ook Jongsma is het hier mee eens, maar: ‘Het moet een extra investering zijn. Om ongebonden, vrij onderzoek te hebben moet er eerste een soort basisfinanciering zijn.’ Er moet dus een balans gevonden worden tussen het financieren van ongebonden onderzoek en het financieren van onderzoek met een bepaald maatschappelijk doel.

Van Krieken: ‘Ik denk dat er een deel van het onderzoeksgeld minder gericht moet worden neergezet. We moeten goed naar de balans zoeken.’

Beluister hieronder de hele uitzending: