Home Tijdschrift HUMAN Zomer Uitgelicht 1: Marli Huijer - Flexibel of karakter?

HUMAN Zomer Uitgelicht 1: Marli Huijer - Flexibel of karakter?

donderdag, 01 juli 2010

U kunt het artikel ‘Flexibel of karakter?’ hier downloaden.

Flexibel of karakter?
Overspel, het aannemen van flinke bonussen, verleidingen door alcohol en drugs. Marli Huijer (hoogleraar en lector filosofie) vraagt zich af wanneer je nog ‘mag’ spreken van handelen vanuit karakter of vanuit een perverse prikkel. Wat is dat eigenlijk een perverse prikkel? En hoe verhouden zich (perverse) prikkels tot de moderne eis van flexibiliteit? En tot slot, kun je van mensen die zichzelf voortdurend vernieuwen nog enige loyaliteit, trouw en karakter verwachten?

Risico's
De term perverse prikkels verwijst naar prikkels die mensen aanzetten tot hebzucht, ‘kortetermijnwinsten’ en tot het nemen van onverantwoorde risico’s. Perverse prikkels moeten daarom teniet worden gedaan door ‘gezonde’ prikkels. Het probleem is echter dat goedbedoelde prikkels soms blijken te verworden tot perverse prikkels.

Karaktervorming
Zo werd nieuw talent met bonussen gelokt naar het bedrijfsleven, kregen scholen geld naar aantal leerlingen en werden wetenschappers gestimuleerd vooral veel te publiceren: aanvankelijk geen punt, later een groot probleem. Met menselijke autonomie heeft het weinig van doen betoogt Huijer, het zijn ‘de markt’ en ‘de politiek’ die beslissen wat gezond en wat pervers is. De achtergrond hiervan ligt zo zegt zij in de toenemende aandacht voor flexibilisering, innovatie en vernieuwing. Maar volgens haar gaat dat ten koste van karaktervorming.
Wat vindt u?

‘What does it profit a man if he gain the whole world and lose his own soul?

De vraag om op het artikel van Marli Huijer te reageren valt in de tijd samen met een bericht in de kranten over de inkomsten van Nederlandse topbestuurders. Het korte berichtje vermeldt onder meer, dat enkele tientallen bedrijven die vorig jaar personeel moesten ontslaan de bonus voor de directie hebben verhoogd.

Een beeld komt bij me boven, een herinnering aan het decor van een toneelstuk (ik meen van Brecht: De goede mens van Szechuan) dat ik vele jaren terug met de klas van mijn middelbare school zag. Ik herinner me nog de sensatie dat ik opeens leek te begrijpen hoe de wereld in elkaar zat. Het decor bestond uit drie lagen meer dan manshoge foto’s. De onderste laag toonde foto’s met grote mensenmassa’. Vanuit de tweede laag foto’s keken kopstukken uit de wereldpolitiek de zaal in: Kennedy, Che Guevara, Mao Tse Tung, De Gaulle, Chroetsjov, etc. Daar weer boven foto’s met geld, met massa’s geldstukken. ‘Money rules the world’ is de boodschap. Marli Huijer lijkt de oorzaak daarvan te leggen bij de prikkelomgeving.

Zij plaatst flexibiliteit tegenover karakter: ‘Van mensen die voortdurend moeten switchen, mag je niet verwachten dat ze karakter tonen’. Karakter wordt niet omschreven, maar lijkt trouw, wilsterkte en standvastigheid te betekenen. De noodzaak van flexibiliteit maakt vatbaarder voor perverse prikkels, voor prikkels, ingebouwd in systemen, regelingen of gewoontes, die mensen aanzetten tot gedrag dat funest is voor de economie of de samenleving. Dat de politiek streeft naar het wegnemen van perverse prikkels ziet ze als een tekort aan vertrouwen in het karakter van mensen.

Ik wil nog een ander accent leggen. Want ik denk dat de lijn van de politiek niet voldoende is. Repressieve maatregelen zullen op den lange duur hun kracht en uitwerking verliezen, vrees ik. Ik denk, dat mensen die gevoelig zijn voor perverse prikkels lang niet altijd karakterloos zijn, maar dat ze een waardeoriëntatie hebben die voor henzelf hun handelen gewoonweg legitimeert. Het gaat dan niet om goede mensen tegenover flexibele mensen, maar om verschillende waardepatronen. Als dat zo is, is het werken aan waardeoriëntatie een andere weg waarlangs een verantwoordelijk bewustzijn kan worden bevorderd. Dat dient al vroeg te gebeuren, want het gaat om leerprocessen die tijd kosten, soms jaren, zoals vroeger bij religieuze socialisatie. Hier ligt dan ook een taak voor opvoeding, onderwijs en media. In het onderwijs bijvoorbeeld, kunnen leerlingen – zoals al in het HVO gebeurt – dilemma’s voorgelegd krijgen en kunnen ze leren reflecteren op hun keuzes. Of ze kunnen aan de slag gaan met vragen over maatschappelijke verhoudingen en milieu. Bouwen aan de ziel, zou je dit kunnen noemen, die inzet mag wat mij betreft best meer geëxpliciteerd worden.

Jan Hein Mooren, Universiteit voor Humanistiek