het verhaal



Inleiding Eén van de schatten die het uiteenvallen van de Sovjet-Unie aan de oppervlakte heeft gebracht is het epos Manas, het grootste epische dichtwerk ter wereld. Manas is niet zomaar een heldensage, het is de neerslag, in de loop van 1000 jaar, van de cultuur van de nomaden in Centraal-Azie in het algemeen en van de Kyrgiezen in het bijzonder. Deze oude, in het epos Manas opgeslagen, cultuur dient nu voor de sinds 31 augustus 1991 onafhanklijke republiek Kyrgyzstan als orientatie op de weg naar een nieuwe tijd.

1995: het 1000 jarig bestaan van het epos Manas werd gevierd.
Manas vertelt niet alleen over de heroische strijd van de Kyrgiezen onder leiding van Manas en later zijn zoon Semetei en zijn kleinzoon Seitek tegen vijandige stammen, maar bevat ook een schat aan gegevens over hun dagelijks leven: hun gebruiken en tradities, de organisatie van hun leefgemeenschap, hun ideeen over schoonheid, moraal en hun opvattingen over de omringende wereld. Manas was voor de Kyrgiezen een bijbel waarin hun geschiedenis bewaard werd, hun kennis lag opgeslagen en waarin richtlijnen werden gegeven hoe te leven. Manas was proza, encyclopedie, kookboek, wetboek en medisch handboek tegelijk in een orale, poetische vorm. Het epos Manas werd eeuwenlang overgeleverd door manaschi. De besten onder de manaschi (chon manaschi) kenden niet alleen alle versregels maar waren ook in staat het publiek in vervoering te brengen in voorstellingen die dagen achtereen konden duren. Zij vervolmaakten de overgeleverde dichtregels en gaven improviserend hun eigen signatuur aan het epos. Manaschi zijn de schatbewaarders en het kollektieve geheugen van de Kyrgiezen. Zij zijn orakels en chroniquers van hun tijd. Want Manas is een levend epos: alle belangrijke veranderingen in het politieke, sociale en economische leven zijn opgenomen in Manas.

President Askar Akaev spreekt van 'a moral and spiritual cleaning' na 70 jaar communisme. Hij wil de oude waarden van de nomadencultuur, vrijheid, verdraagzaamheid en solidariteit, tot basis van zijn beleid maken. Hij wil de Kyrgyzen hun eigen identiteit laten herontdekken. Daarom trekken wetenschappers door Kyrgyzstan, Kazachstan en China (waar ook Kyrgiezen wonen) op zoek naar manaschi die bijzondere of onbekende varianten ten gehore kunnen brengen, want de orale traditie bestaat nog steeds.
Het verhaal van het epos Manas in het kort (Dit is een samenvatting op basis van de Engelse vertaling (door Walter May) van het epos Manas in de versie van de Manaschi Sagymbai Orozbak Uulu). Het epos Manas is een heldendicht, waarin de held (Manas) een reeks gebeurtenissen met elkaar verbindt. Het epos heeft, zoals de meeste epen, geen plot. Het is een optelsom van verhalen, mythen, sprookjes, legendes en geschiedenissen, zoals die generaties lang werden doorverteld en bewerkt. Het epos Manas, dat tot op de dag van vandaag wordt voorgedragen en pas in 1923 voor het eerst werd opgeschreven, is op een zodanige manier opgebouwd dat het publiek de informatie makkelijk kan opnemen. Er wordt steeds vooruitgewezen naar en teruggegrepen op andere verhalen. In het epos worden uitvoerige beschrijvingen gegeven van feesten, geboortes, bruiloften, wedstrijden, gevechten, begrafenissen. Het zijn de aria's van het epos: ze breken het verhaal af en gaan in op gevoelens van personages. 1. Manas wordt geboren als zoon van een vooraanstaande, rijke bey (leids man). Zijn volk is uit elkaar geslagen en verjaagd uit het land van de voorvaderen. Manas is een sterke, woeste maar ook intelligente knaap en ligt voortdurend overhoop met zijn vader (een terugkerend motief in Manas: energieke zonen, vermoeide vaders). Op 9 jarige leeftijd toont hij moed en durf door achter veedieven aan te gaan die zijn vader altijd moedeloos hun gang liet gaan. Zijn vader verwijt hem z'n onbesuisdheid. Hem kunnen die paar schapen en paarden niets schelen. Maar Manas is uit ander hout gesneden. Onder zijn leiding (hij is dan 12 jaar) verslaan de Kyrgiezen de Kalmaks, aangevoerd door de reus Nescara, die Dzhakip (Manas vader) het leven al jarenlang zuur maken. Manas wordt door 40 jonge vrienden tot leidsman (Kahn) gekozen en de oudsten van de verschillende Kyrgieze stammen willen niet achterblijven. Zo verenigen de verspreide Kyrgieze stammen zich onder Manas en trekken ten strijde. De wijze Bakai wordt de raadsman van Manas en hij weet de woeste energie van de 16jarige in banen te leiden. De Kyrgiezen beginnen aan 'de grote tocht', de terugkeer en herovering op Esen-Khan, vorst van de Kitai (Chinezen), van het 'vaderland'.

*Van oudsher is het paard zeer belangrijk en wordt de krijger tesamen met zijn paard begraven.*
2. Manas raakt bevriend met Almambet. Hij is de zoon van een Kitaise (Chinese) vorst, maar heeft zich bekeerd tot de islam en is geëxcommuniceerd. (Elke Manaschi stelde het epos op zijn eigen manier samen en gaf dat door aan zijn leerlingen. Zo zijn er sporen van boedisme, islam en de communisti sche tijd terug te vinden in de diverse varianten die zijn opgeschreven. Alle opgeschreven varianten tesamen beslaan zo'n 2 miljoen verzen (40 boekdelen) en men is nog aan het inventariseren) Almambet wordt Manas' rechterhand. Ze verdedigen het grondgebied van de Kyrgiezen tegen invallen van eerst Shoorukkhan en later Kozkaman. Beide indringers trekken aan het kortste eind en moeten hun dochters afstaan aan de overwinnaars. Koketei, de toekomstige vrouw van Manas, weigert. Ze is een trotse, intelligente en knappe vrouw. Pas als blijkt dat het een groot gevaar voor haar volk inhoudt, stemt ze toe. Ze onderwerpt zich aan Manas, maar ze blijkt als medebestuurder van het volk een zeer waardevolle bondgenoot. Het aanzien van Manas, ook buiten de grenzen, stijgt. Velen komen aan zijn hof waar feesten worden gehouden en competities in paardracen, worstelen en boogschie ten. 3. Manas keert terug van een lange tocht. Ze zijn de indringer Konubai tot ver gevolgd. Terug aan zijn hof wordt Manas aan het sterfbed van een oude man geroepen die zich zorgen maakt over zijn zoon, die niet wil deugen. Hij leidt een liederlijk leven en mist wilskracht. Hij neemt geen verantwoordelijkheid en onttrekt zich aan de verplichtingen tegenover familie en gemeenschap. Pas als Manas hem verzekert dat hij zich over de knaap zal ontfermen kan de man zijn ogen sluiten. Manas realiseert zich dat hij zelf nog geen opvolger heeft. Hij besluit tot een pelgrimage naar Mekka en allah om zijn zegen te vragen. Bakai, zijn raadsman en zijn vrouw Koketei zien er niets. Ook andere hoofden van Kyrgieze stammen oefenen druk uit op Manas om niet te gaan. Zij vrezen dat Manas afwe zigheid tot chaos zal leiden. Als Koketei zwanger blijkt, lijkt de reden om naar Mekka te gaan te zijn weggevallen. Toch gaat Manas op weg. Bij zijn terugkeer zijn de Kyrgiezen in een hevig gevecht verwikkeld met opnieuw Konubai. Manas stort zich in de strijd, verslaat Konubai, maar schenkt hem en zijn mannen genade op voorwaarde van vrede. Tijdens de terugkeer naar het hof wordt Manas door Konubai in een hinderlaag gelokt en hij raakt dodelijk gewond. Hij weet zijn hof nog te bereiken, maar sterft. Hij wordt begraven in Kum- Aryk in de steppe van Bayan-Talaa.

Interview in Bishkek met Emal Muldobaiev, historicus en linguist
Literatuur: Manas (2 delen), translated into English by Walter May. Under the general editorship of Rustan Rakhmanaliev, Moscow and Bishkek 1995. Manas 1000, Theses of the international scientific symposium devoted to the 'Manas' epos Millenial Anniversary, Bishkek 1995. The Epos Manas, S. Mussajew, Bishkek 1994 Traditions of Heroic and Epic Poetry (2 delen), Under the general editorship of A.T.Hatto, The Modern Humanities Research Association, London 1980.