Een speurtocht naar de historische wortels van het
humanistische gedachtegoed leert dat het begrip `humanisme' in de huidige betekenis pas in
het begin van de negentiende eeuw voor het eerst in gebruik raakte. Toch bestonden er al
veel eerder ideeën en opvattingen die zouden leiden tot wat nu onder een humanistische
levensbeschouwing kan worden verstaan.
Men zou kunnen volhouden dat humanisme, historisch
beschouwd, méér westers is dan het christendom. Het christendom was oorspronkelijk een
oosterse, uit Jeruzalem afkomstige godsdienst, met een universele pretentie (`voor joden
en Grieken'), die pas na de door humanistische ideeën (al heetten ze toen nog niet zo)
gekarakteriseerde oudheid, via Athene en Rome, in de Middeleeuwen (na ca. 500) tot de
westerse wereld wist door te dringen.
In de geschiedenis zijn diverse grote denkers aan te wijzen met een wereldbeschouwing
waarin`humanistische' ideeën en opvattingen een belangrijke plaats innamen. Voor wat
betreft onze westerse beschaving liggen de traditionele wortels in Jeruzalem, Athene en
Rome. In deze drie steden is ooit de grondslag ontwikkeld voor het humanisme zoals we dat
nu kennen. `Eruditie' heeft daarvan steeds wezenlijk deel uitgemaakt. De Duitse filosoof
Wilhelm von Humboldt (1767-1835) ontwikkelde in dit verband het nog altijd actuele ideaal
dat we aanduiden met de term `Bildung', dat wil zeggen het streven om door creatieve
verwerking van antiek erfgoed mensen zo te vormen dat ze zich maximaal kunnen ontplooien.
Overigens zijn ook in andere culturen humanistische elementen te vinden. Dit geldt
zeker voor tal van oosterse levensbeschouwingen, zoals boeddhisme, hindoeïsme en de
vrijzinnigere stromingen van de islam. Maar ook elders in de wereld treft men oriëntaties
aan met grote aandacht voor de mens zelf. Het valt echter buiten het bestek van dit boek
om daar aandacht aan te besteden. Volstaan wordt hier met de conclusie dat elke religie,
elke godsdienst en elke ideologie wel elementen in zich heeft die als humanistisch zijn
aan te duiden. Vandaar dat elke polarisatie tussen humanisme en andere levensbeschouwingen
op dit punt gevaarlijke kanten heeft. Van groter belang is hier te benadrukken dat
humanisten in principe kunnen samenwerken met andersdenkenden van verschillende signatuur.
