Lyotard

Menselijkheid bestaat niet uit een positieve verzameling eigenschappen, zoals autonomie of rationaliteit, maar wordt door onmenselijkheid bezeten. Aldus het humanisme van de Franse filosoof Jean-François Lyotard (1924-1998). En onmenselijkheid bestaat uit 'het systeem' en de onbepaaldheid van elk leven. In de Humanistische Canon verklaart Patrick Vlug voor ons Lyotards boek L'inhumain

Lyotard werkt zijn ideeën uit in verschillende boeken waaronder L'inhumain, causeries sur le temps. Het is het laatste boek dat een groot lezerspubliek trekt. Het boek bevat opstellen die voor verschillende gelegenheden geschreven zijn. In het eerste opstel, getiteld 'Over het menselijke', komt direct het onmenselijke aan bod. Dat begrip duidt op twee verbonden verschijningsvormen van onmenselijkheid die we wel goed uit elkaar moeten houden:

- Enerzijds is er de onmenselijkheid van datgene wat Lyotard aanduidt als 'het systeem',
- Anderzijds is er de onmenselijkheid als de onbepaaldheid en relatieve onbepaalbaarheid van elk kind dat ter wereld komt.

De onmenselijkheid van het systeem bestaat in de bundeling van informatietechnologie, kapitaal en politiek die in een zichzelf versnellende dynamiek geschiedenis maken. Het idee bijvoorbeeld dat economische ontwikkelingen begeleid en gestuurd worden door de politiek door middel van ict-toepassingen, is niet in overeenstemming met de complexiteit van de werkelijkheid. Het rationele doel-middelschema waarmee wij in onze werkelijkheid ingrijpen en deze op begrip brengen, is te enkelvoudig.

Lyotards globale aanduiding 'het systeem' wijst erop dat het hier gaat om een functioneren dat voor onze vorm van rationaliteit veel ontoegankelijker is dan we doorgaans willen doen voorkomen, of geloven. In 'het systeem' gaat het eerder om versnelling en complexificatie (de toename van verbindingen die een toename van verbindingen mogelijk maken), dan om menselijke ervaring van samenhang, zin en betekenis.

De andere vorm van onmenselijkheid wordt door Lyotard veel positiever gewaardeerd. Hoezeer ook de directe ervaring ervan verontrustend kan zijn, herbergt het onmenselijke dat het kind aankleeft, voor ons de toegang tot onze menselijkheid, onze sensibiliteit.

Lees verder