Bekijk het fragment hier.

Filmcriticus en auteur Gawie Keyser koos het fragment uit ‘Reservoir Dogs’ (1992) van Quentin Tarantino waarin een gangster het oor afsnijdt van een politieagent. Gawie refereert aan 9/11, volgens hem een keerpunt in het culturele klimaat. “De conclusie van Hans Achterhuis en anderen dat wreedheid en martelen deel zijn van het mens-zijn is onontkoombaar geworden.” Hij kiest daarbij de frase: "Ik martel, dus ik ben."

Waarom dit beeld?
“Ik koos dit beeld omdat het contrast tussen schoonheid en lelijkheid, tussen goed en kwaad me intrigeert.”

Wat zie je?
“Wat je ziet is een man die een andere man martelt op de maat van een bijzonder aanstekelijk liedje. De gangster in dit beeld, gespeeld door Michael Madson, lijkt evenveel plezier te beleven aan het liedje als aan het afsnijden van het oor van een politieagent. Door het liedje identificeer je je met de gangster, hij vindt mooi wat jij mooi vindt. Zo word je verleid om net als hij ook aan het afsnijden van het oor plezier te beleven. En dat gebeurt op zo’n primair niveau, dat het bij mij de vraag oproept: is dat een deel van de mens? Zit wreedheid, martelen zo diep in ons dat het onuitwisbaar is?”

Wat zegt dit beeld volgens jou over onze samenleving?
“‘Reservoir Dogs’ is begin jaren ‘90 door Quentin Tarantino gemaakt. De film is een voorbode geweest van de herleving van martelingen, niet alleen in de populaire cultuur, in ons bewustzijn, maar ook in het echt. Denk aan de beelden uit Abu Ghraib, waarmee voor het eerst het martelen ‘behind the scenes’ zichtbaar werd. In het debat over Guantanamo Bay werd het martelen verdedigd als een legitiem instrument.

Er is een geweldig boek verschenen van Hans Achterhuis (foto), ‘Met alle geweld’ (Uitgeverij Lemniscaat), waarin hij alle vormen van menselijk geweld door de eeuwen heen analyseert (bekijk het Profiel van HUMAN over Hans Achterhuis ‘De achterkant van het kwaad’ online - red.). En ook hij signaleert dat het martelen als deel van de menselijke natuur weer helemaal terug is. De conclusie van Achterhuis en anderen dat wreedheid en martelen deel zijn van het mens-zijn is onontkoombaar geworden. De grens tussen goed en kwaad is aan het verdwijnen. De wereld lijkt in een constante staat van oorlog te verkeren. Ik kan op dit moment geen voorbeeld noemen van iets dat het goede symboliseert. Het kwaad domineert.

De actuele discussie over veiligheid in de publieke ruimte is er een voorbeeld van. De angst voor catastrofale gebeurtenissen is allesoverheersend geworden ook op lokaal niveau. Zie het recente incident in Hoek van Holland. De beelden van de politie die gaat schieten zijn een illustratie van een wereld waarin gevoelens van angst en onveiligheid allesoverheersend zijn geworden.

Elf september is een keerpunt geweest in het culturele klimaat. Sindsdien zijn er opvallend veel rampenfilms gemaakt, dat is voor mij een teken aan de wand. De Ramp kan op elk moment plaatsvinden, ik denk dat die apocalyptische angst het huidige klimaat goed weergeeft. Films die in de jaren ’70 werden gemaakt lijken daarbij vergeleken naïef en idyllisch.”

Jij koos dit beeld. Wat zegt dit beeld over jou?
“Oei.” (Hij lacht) “Dat is een confronterende vraag, maar ik ga eerlijk antwoorden. Ik ben opgegroeid in Johannesburg en was vier jaar misdaadverslaggever in Zuid-Afrika. In Zuid-Afrika staat het fenomeen van geweld in de publieke ruimte nummer 1 op de agenda. In een recent interview in De Groene zegt Achterhuis: ‘Ik beschouw de massale ontworteling en extreme gewelddadigheid van de samenleving in Zuid-Afrika als een voorland, als een soort microkosmos, waarin je het politieke, etnische en criminele geweld aantreft dat ons mogelijk ook te wachten staat.’

En er zijn inderdaad paralellen te trekken. Zuid-Afrika is een land dat voortdurend onder enorme druk staat vanwege de immigratie, vanwege de werkloosheid en de slechte economische omstandigheid waarin het verkeert. Dat zijn zaken die steeds meer ook in de landen van West-Europa aan de orde zijn. Ik kijk naar Zuid-Afrika en de manier waarop mensen daar reageren op geweld, hoe geweld zich daar ontplooit. Het is zo’n vanzelfsprekend onderdeel van het bestaan geworden! Geweld op straat, bij inbraken die de laatste tijd bijna altijd gepaard gaan met martelen. En waarom dat nu gebeurt? Frustratie, de jarenlange onderdrukking, armoede, die zich uit in steeds verder gaande vormen van geweld?

Ik heb mijn fragment gekozen omdat het me als mens aanspreekt, die bezig is met wat er gebeurt in de wereld, maar ook omdat ik kom uit een gewelddadig land. En hoe vreemd het misschien ook klinkt, daarom is het goed dat er ‘martelfilms’ worden gemaakt als ‘Reservoir Dogs’, om het fenomeen onder ogen te zien en te onderzoeken in een kunstzinnige context.”

Welke vraag, welk dilemma, roept dit beeld op over ons mens-zijn?
“Kunnen wij dat ook, martelen? Ja, wij kunnen het ook. Wat weerhoudt ons? Geld, gelijkheid en geluk.

De kracht van de scène uit ‘Reservoir Dogs’ is, dat het niet alleen een reflectie geeft op de werkelijkheid waarin wij leven, maar vooral ook op een innerlijke werkelijkheid: Zo ben jij ook. En het confronterende is dat het je verleidt om over jezelf na te denken: Ben ik in staat om te martelen, ik, die net zo geniet van het liedje als het hoofdpersonage. Ik ken geen andere filmer, misschien met uitzondering van Kubrick, die het afsnijden van een oor op zo’n sexy manier laat zien. Het is bijna het doelbewust erotiseren van een afschuwelijke daad. Hij gebruikt iets heel kleins en simpels als zo’n liedje, iets heel alledaags, om een heel diep statement te maken over de capaciteit van de mens om wreedheid te begaan.”

Vul in: Ik … dus ik ben.
“Ik martel, dus ik ben. Of, ik heb lief, dus ik ben. Het zijn die twee kanten van de medaille. En het is afhankelijk van omstandigheden en van geluk welke kant boven komt. Maar beide kanten dragen we mee en dat is waar die scène uit ‘Reservoir Dogs’ ons zo hard mee confronteert. Het is een mens die zich vergrijpt aan een ander. Een mens die angstwekkend veel lijkt op onszelf. Zo wordt het afsnijden van het oor een existentieel moment in de beleving van ons, toeschouwers: Wie zijn wij, wie ben ik?”

Bekijk het Profiel van HUMAN over Hans Achterhuis ‘De achterkant van het kwaad’ online.