“Je
zult altijd een rol moeten spelen. Het is verstandiger dat te erkennen
dan dat je er altijd naar blijft streven jezelf te zijn.” Dat zegt filosoof, dichter en bijzonder hoogleraar Maarten Doorman, meedenker van ‘Dus ik ben’. Hij koos een fragment uit de film ‘Dangerous Liaisons’ van Stephen Frears (1988) waarin Madame de Merteuil (Glenn Close) uitlegt hoe ze is geworden wie ze is. Haar standpunt klinkt hypocriet, zegt Doorman maar hij vraagt zich af of dat wel zo is.
Waarom dit beeld?
“Ik koos het fragment waarin Madame de Merteuil uitlegt hoe ze is geworden wie ze is, omdat ik gefascineerd ben door het onderscheid tussen echt en onecht. We leven in een tijd waarin je geacht wordt zoveel mogelijk ‘jezelf’ te ontdekken en te realiseren. We geloven in een vorm van oprechtheid die stamt uit de Romantiek. In die periode - eind achttiende eeuw - is de fascinatie voor authenticiteit en ‘echtheid’ ontstaan. Maar de gedachte dat we onszelf zouden kunnen zijn, is een heel naïeve gedachte.
Echtheid is uiteindelijk altijd nep, de puurheid van een individu is een fictie. Ook een kind is niet puur. Wie je bent wordt al vanaf het eerste moment bepaald door opvoeding en andere culturele factoren. In het sociale verkeer is het onmogelijk om, zoals dat heet, ‘jezelf’ te zijn, terwijl de maatschappij dat wel van je eist.”
Wat zie je? Vertel…
“Dit is een fragment uit Dangerous Liaisons van Stephen Frears uit 1988 waarin de grote actrice Glenn Close de rol speelt van Madame de Merteuil. Ze legt hier uit hoe ze is geworden wie ze is en wat ze is. Vandaag de dag vinden we haar standpunt - dat je jezelf zou kunnen ‘maken’ - hypocriet. Sinds de Romantiek vinden wij dat we onszelf moeten zijn. Dat is een pijnlijke vergissing, want het is niet altijd goed om te zeggen wat je denkt of te uiten wat je voelt.
Madame de Merteuil zie je aanvankelijk en face, je ziet haar mooie make-up. Zo begint overigens ook de film: de Merteuil en haar tegenspeler burggraaf de Valmont, gespeeld door John Malkovich, maken zich op. Ze trekken als het ware hun wapenrusting aan. In dit fragment is haar wapen haar decolleté.
Merteuil spreekt niet in de richting van de Valmont, maar ze spreekt in de ruimte, waardoor ze iets van een nieuwslezeres krijgt. Ze vertelt hoe ze is geworden wie ze is. “I consulted the strictest moralists to learn how to appear, philosophers to find out what to think, novelists to see what I could get away with.” Ze las de moralisten niet om te leren hoe ze moest leven, maar hoe ze het beste kon verschijnen. Ik las hen allen, zegt ze, zodat ik weet hoe ik me moet gedragen. Want, het is ‘win or die’, aldus de Merteuil.
Dat lijkt cynisch, maar volgens mij is dat het niet. Je zult altijd een rol moeten spelen. Het is verstandiger dat te erkennen en te begrijpen dan dat je er altijd naar blijft streven jezelf te zijn.”
Jij koos dit beeld. Wat zegt dit beeld over jou?
“Ik ben geobsedeerd door vragen over authenticiteit en de vragen die het begrip oproept. Vragen die je jezelf steeds moet stellen in het leven - ook als filosoof - zijn: is dit echt? vind ik dit goed, rechtvaardig, interessant? of niet? Maar de vraag naar authenticiteit is altijd een onmogelijke. Het is die paradox die mij interesseert. Ik hou van de ambivalentie en ambiguïteit.
Het is moeilijk om te zeggen in hoeverre en wanneer ik zelf het dichtste bij mijn authentieke zelf kom. Dat verschilt per moment. Als je alleen bent, hoef je niet sociaal te zijn. Als je slaapt zit je misschien het dichtste bij ‘jezelf’, maar als je wakker wordt ben je er alweer een heel eind vandaan.”
Wat zegt dit beeld volgens jou over onze samenleving?
“De maatschappij eist van ons dat we ‘echt’ proberen te zijn. Een goed voorbeeld dat de kern van het probleem laat zien stond in het eerste artikel van Rob Wijnberg ‘Dit is geen tijd voor twijfelaars‘ op deze website. Rob omschrijft daarin hoe premier Balkende het Wouter Bos verweet dat hij ‘draaide’, waarmee hij suggereerde: ‘Bos is onecht en ik ben ‘echt!’. Politici proberen ‘echt’ te zijn en de ander te ontmaskeren, maar ook dat is een spel. Net zo nep is de zogenaamde echtheid van populistische politici; ook zij spelen slechts dat ze echt zijn.
In de beeldcultuur zijn we continue onderhevig aan televisie- en filmbeelden. Die beïnvloeden wie we zijn. Het is beter dat we ons daar bewust van zijn dan dat we ons passief uitleveren aan die omgeving. Ook als je achter je computer zit en interactief bezig bent speelt die invloed een rol. Als je je onverschillig verhoudt tot dat mechanisme dan word je erin meegenomen. Het is een illusie dat we ons aan die invloeden zouden kunnen onttrekken.
Wij zijn als cultuur gefascineerd door echtheid en authenticiteit. We wandelen in de natuur, zitten bij het kampvuur, eten ‘puur’ voedsel, gebruiken eerlijke materialen. Op de etiketten van producten lees je ‘puur’, ‘eco’ of ‘biologisch’: ‘authenticiteit’ blijkt een goede reclamestrategie. Wat die fascinatie betreft leven we nog altijd in de Romantiek. De vraag is of dat wel verstandig is.”
Welke vraag, welk dilemma, roept dit beeld op over ons mens-zijn?
“Het streven jezelf te zijn is een paradox: Aan de ene kant is het onverstandig om te proberen jezelf te zijn - want het zal je niet lukken - en is het beter om goed na te denken over de rol die je speelt. Maar tegelijkertijd rijst daarbij de vraag: wie is het die die rol verzint? Ben je dat dan niet toch weer zelf?
Als je bijvoorbeeld achter de computer zit moet je ook zelf aan het stuur blijven zitten. Maar wie is die ‘zelf’ dan? We zijn dus niet alleen maar rollen, want die rollen worden wel door mensen gespeeld. Degene die jouw rol speelt moet je niet verloochenen.”
Vul in: Ik …, dus ik ben.
“Ik ben niet wie ik ben, dus ik ben.
Want: je kan alleen maar bestaan door niet te zijn wie je bent.
Eerder citeerde Stephan Sanders Simone de Beauvoir (1908 - 1986) op deze website. ‘Je wordt niet als vrouw geboren, maar je wordt vrouw gemaakt.’ Bij de Beauvoir wordt dit negatief beoordeeld, terwijl de mens als cultureel fenomeen en als liefhebbend wezen niets verkeerds is. Degene die niet ‘gemaakt’ is en dus geen rol speelt zou een dierlijk, primitief en egoïstisch wezen zijn, een monstertje.”
