''Stuurt het brein ons of sturen wij ons brein?''

Op Human.nl reageerden meedenkers al eerder op de vraag: Stuurt het brein ons of sturen wij ons brein? Internationaal is er vanuit de biologie, psychologie en andere takken van wetenschap baanbrekend onderzoek gedaan naar de werking van ons brein. Nederlandse onderzoekers spelen hierin een belangrijke rol. Regelmatig stuiten zij op taboes. 

Meedenkers

''We zitten vol met interne beperkingen''

Dick Swaab

Neurobioloog

Hebben we een vrije wil zoals een van de uitgangspunten van het humanisme is? Of worden we aangestuurd door processen in ons brein, zoals in de afleveringen van Profiel naar voren komt?
“De huidige kennis van de neurobiologie maakt duidelijk dat van een volledige vrijheid geen sprake kan zijn. Vele erfelijke factoren en omgevingsinvloeden tijdens de vroege ontwikkeling hebben door hun inwerking op onze hersenontwikkeling de structuur en de functie van de hersenen voor de rest van ons leven vastgelegd. Hierdoor hebben wij niet alleen allerlei mogelijkheden en talenten, maar ook vele beperkingen meegekregen. Bijvoorbeeld de aangeboren basis voor de kans op verslaving, de mate van agressie, onze gender-identiteit, seksuele oriëntatie en de aanleg voor ADHD, borderline persoonlijkheidsstoornis, depressie en schizofrenie, maken duidelijk dat ons gedrag bij de geboorte al in belangrijke mate is vastgelegd.
We kunnen wel zien dat er theoretisch een keuze is tussen een relatie met iemand van het andere geslacht of iemand van hetzelfde geslacht, maar onze, al in de baarmoeder vastgelegde seksuele oriëntatie, geeft ons niet de mogelijkheid om uit die theoretische mogelijkheden in vrijheid te kiezen.
Door onze genetische achtergrond en alle factoren die vervolgens op onze vroege hersenontwikkeling hun permanente effect hebben gehad zitten we vol met ‘interne beperkingen’ en zijn dus niet vrij om te besluiten te veranderen van gender-identiteit, seksuele oriëntatie, het niveau van onze agressie, van ons karakter, religie of onze moedertaal.”

Criminoloog Wouter Buikhuisen werd een kwart eeuw geleden verketterd omdat hij de wisselwerking tussen biologische en sociale factoren bij crimineel gedrag wilde onderzoeken. Hoe kijkt u hier tegenaan?
"In de jaren 1960-80 was er een universeel geloof in de maakbaarheid van de mens. Geef iedereen een goede leefomgeving, en alle agressie en criminaliteit zou van de aardbodem verdwijnen. Iemand die er anders over dacht, zoals Wouter Buikhuisen, werd neergesabeld. Nu er weer nagedacht mag worden over de biologische achtergronden van ons gedrag, mag er ook weer gekeken worden naar de vraag waarom de ene persoon agressiever is dan de ander, en de ene eerder met justitie in aanraking kan komen dan de ander.
Sommige kinderen zijn duidelijk agressiever dan andere, en dat kan nogal eens leiden tot een delict. Van de jeugdige delinquenten zit 72 procent in de gevangenis voor een agressief delict. Bij deze delinquenten worden er opvallend vaak psychiatrische stoornissen gevonden, bij mannelijke adolescenten die gevangen zaten zelfs in 90 procent van de gevallen.
Net zoals de mate van agressie al voor een belangrijk deel in de baarmoeder voor de rest van ons leven is vastgelegd, geldt dat ook voor vele andere van onze karaktertrekken. Dit is geen nieuw concept, het was alleen maar een tijdelijk taboe om er over te praten in onze maakbare maatschappij. Dat brengt de mogelijke invloed van ouders en de vele goedwillende opvoedende instanties tot de juiste proporties terug."

Denkt u dat mensen van nature goed zijn, zoals Frans de Waal in zijn Profiel zegt?
“Ik denk dat de mens van nature goede eigenschappen heeft, zoals de Bonobo die bijzonder empathisch is, en van nature ook slechte eigenschappen heeft, zoals de Chimpansee, die zeer agressief kan zijn.”

Kunt u een ervaring in uw leven noemen waarbij er sprake was van vrije wil of juist determinatie?
“Een voorbeeld van ‘determinisme’: mijn grootvader was arts, mijn vader was arts, dus ik wist toen ik 6 was dat ik ook arts wilde worden. Zo'n keuze is niet vrij door de voorbeelden die je in de vroege ontwikkeling ingeprint worden, hoewel men mij volkomen 'vrij' in mijn beroepskeuze liet.”

Bekijk het Profiel van Dick Swaab online.

''Individuele ontwikkeling niet te voorspellen door hersenonderzoek''

Harry Kunneman

Hoogleraar sociale en politieke theorie aan de Universiteit voor Humanistiek

Harry Kunneman, hoogleraar sociale en politieke theorie aan de Universiteit voor Humanistiek (UvH), vergelijkt de ideeën van Swaab en De Waal met elkaar.

Hebben we volgens u een vrije wil, zoals het uitgangspunt van het humanisme is? Of zijn we ons brein, zoals in de komende afleveringen van Profiel naar voren komt?
“De absolute tegenstelling tussen het geloof in een vrije wil en volledige determinatie door de werking van ons brein, is denk ik niet meer van deze tijd. Aan de fronten van de interdisciplinaire menswetenschappen wordt de menselijke geest als een complex systeem gezien dat zowel gekenmerkt wordt door vastliggende structuren als vrijheidsgraden. Op basis van hersenonderzoek is het dan ook onmogelijk om betrouwbaar te voorspellen welke persoonlijke ontwikkeling een individu door zal maken, bijvoorbeeld of die al dan niet van een partner zal gaan scheiden.”

Neurobioloog Dick Swaab stelde dat 90 procent van de gedetineerde adolescenten kampt met een psychische stoornis en dat zij daarom niet verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor hun daden. Hij vraagt zich af of straffen wel zin heeft. Wat vindt u?
“Ons strafrecht gaat er vanuit dat mensen verantwoordelijk zijn voor hun handelen, tenzij aangetoond kan worden dat zij op een bepaald tijdstip ontoerekeningsvatbaar waren. Een heel andere vraag is, of het lang opsluiten van mensen, al dan niet met een psychische stoornis, überhaupt zin heeft.
Vanuit de Universiteit voor Humanistiek en het humanistisch raadswerk pleiten wij al vele jaren voor herstelgerichte vormen van recht, waarin niet de straf maar het herstel van verbroken relaties en verbroken vertrouwen centraal staat. Daarvoor is het essentieel dat je mensen actief blijft aanspreken op hun morele verantwoordelijkheid en vermogens, in plaats van ze alleen maar op te sluiten en aan hun lot over te laten. Daarin heeft Swaab gelijk.
Maar wanneer we ons beperken tot psychologische of psychiatrische diagnoses en therapieën, zoals Swaab voorstaat, dan wordt de dimensie van morele verantwoordelijkheid buiten spel gezet, inclusief onze morele verantwoordelijkheid voor de maatschappelijke structuren die tot een zeer ongelijke verdeling van kansen leiden om een ongestoorde psychische ontwikkeling door te maken.”

Welk beeld symboliseert volgens u dat mensen (g)een vrije wil hebben?
“Ik was onder de indruk van de film 'Fish Tank', die ik pas gezien heb. Films en literatuur zijn minstens zo belangrijk en verhelderend als wetenschappelijk onderzoek om de complexiteit van ons gevoelsleven inzichtelijk te maken.
In deze film zie je een vijftienjarig meisje in een achterstandswijk, waar veel agressie heerst en iedereen aan de drank is. De lijn tussen gewone en criminele handelingen is flinterdun. In die troosteloosheid zie je dan soms heel intieme momenten. Aan het slot van de film vertrekt ze uit huis en neemt afscheid van haar jongere zusje met wie ze altijd ruzie heeft. Terwijl ze elkaar omhelzen, zeggen ze dat ze elkaar haten.
Dat is een prachtige verbeelding van emotionele complexiteit. Er ligt van alles vast vanuit hun milieu en geschiedenis, maar wat er in menselijk opzicht tussen hen gebeurt is niet gedetermineerd.”

Zou u kunnen leven met het idee dat er zoveel gedetermineerd is ons brein dat er geen vrije wil is, zoals Dick Swaab zegt?
“In het maatschappelijk verkeer worden mensen gelukkig verantwoordelijk gehouden voor hun daden. Er is bijvoorbeeld zowel juridisch als emotioneel een groot verschil tussen in vrijheid met iemand vrijen en verkracht worden. Een neurobioloog zou kunnen zeggen dat dat verschil biologisch gezien betekenisloos is, maar dat toont dan vooral het simplisme van die vorm van neurobiologie.
Het onderzoek dat Swaab doet is zonder meer interessant. Maar zijn invalshoek is slechts één stem in het wetenschappelijke koor. Wanneer hij zich gaat opwerpen als dirigent die gaat bepalen wat het hele koor moet zingen, verruilt hij in mijn ogen het domein van respectabele wetenschap voor een wetenschappelijke egotrip.”

Denkt u dat mensen van nature goed zijn, zoals Frans de Waal op 22 november in een uitzending van Profiel zegt?
“Ik ben een fan van de Waal omdat hij zo overtuigend laat zien dat wij mensen vanuit onze biologische wortels zeer complexe wezens zijn. Ons agressieve gedrag hebben we van de chimpansee, maar we hebben ook de sociale en empathische kant van de bonobo. Vandaar dat De Waal stelt dat de mens van nature goed is, maar dat we ook krachtige agressieve potenties hebben meegekregen.
De kracht van De Waal is ook dat hij zijn wetenschappelijke werk ook gebruik maakt van de kracht van verhalen. Hij beschrijft bijvoorbeeld heel indringend de rivaliteit tussen twee alfa-mannetjesapen, die eindigt in de moord op een van hen, en het verdriet dat hem dat berokkent. Die combinatie tussen beschrijvende wetenschap en literaire verbeelding die ook morele zeggingkracht heeft, is precies de verbinding die we op de UvH ook proberen te leggen.”

Kunt u een eigen levenservaring noemen waarbij er sprake van vrije wil of juist determinatie?
“Ik moet denken aan een diepe crisis die ik mijn eerste huwelijk heb meegemaakt. Eigenlijk was de relatie afgelopen, maar toen ik bijna tot die conclusie was gekomen, realiseerde ik me in een moment van grote helderheid dat ik haar niet kwijt wilde. Het is uiteindelijk niet gelukt, maar ik heb het wel geprobeerd. Rationeel gezien kon ik niet anders dan concluderen dat de relatie voorbij was, maar voor mijn zelfrespect en voor mijn dochter was het heel belangrijk dat ik oprecht geprobeerd heb die te redden.”

''Er is wel degelijk ruimte voor vrije keuze.''

Hans Alma

Rector van de Universiteit voor Humanistiek

Hebben we een vrije wil zoals een van de uitgangspunten van het humanisme is? Of worden we aangestuurd door processen in ons brein, zoals in de afleveringen van Profiel naar voren komt?
"Het humanisme gaat ervan uit dat we keuzemogelijkheden hebben en verantwoordelijk zijn voor onze handelingen. Daarnaast spelen hersenen natuurlijk een belangrijke rol in ons gedrag. Uit onderzoek blijkt dat er aan de vrije wil allerlei grenzen zijn gesteld. Daar moeten we niet te idealistisch over doen. Maar deterministisch is ook niet alles te verklaren. Het is niet zo dat ik volgens mijn biologische gegevens bestemd was om rector van de UvH te worden. Er zijn dus verschillende elementen die een rol spelen bij ons gedrag. Aanleg en omgeving zijn daarbij allebei belangrijk."

Welk beeld symboliseert volgens u die gedachte?
"'Slaaf met baard' van Michelangelo, te zien in Galleria dell'Academia in Florence. Het beeld zie ik als een verbeelding van de strijd tussen het verlangen naar vrijheid (de menselijke figuur die lijkt te worstelen om tevoorschijn te komen) en datgene wat ons bindt of bepaalt: biologische, psychologische, sociale en culturele gegevens (het marmer dat de menselijke figuur vasthoudt). Een dergelijke strijd tussen vrijheid en gebonden
zijn zie ik als kenmerkend voor het menselijk bestaan."


(Slaaf met Baard)

Criminoloog Wouter Buikhuisen werd een kwart eeuw geleden verketterd omdat hij de wisselwerking tussen biologische en sociale factoren bij crimineel gedrag wilde onderzoeken. Staat de wetenschap inmiddels wel open voor dit soort onderzoek?
"De situatie van Buikhuisen toont aan dat niet alleen de wetenschap, maar ook de maatschappij moet openstaan voor dit soort onderzoek. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw speelde vooral de sociale omgeving een grote rol in verklaringen van crimineel gedrag.
De situatie is behoorlijk veranderd. Nu is er in de psychiatrie en criminologie veel meer aandacht voor de biologische kant van crimineel gedrag. Het onderzoek dat Buikhuisen voorstond, wordt nu toch uitgevoerd. Er zijn de afgelopen vijfentwintig jaar kennelijk veranderingen opgetreden die de maatschappelijke acceptatie hebben vergroot. Dat is heel interessant en op zichzelf al een onderzoeksvraag."

Zou u kunnen leven met het idee dat er zoveel gedetermineerd is in ons brein dat er geen vrije wil is, zoals Dick Swaab zegt?
"Bij de absoluut deterministische gedachte kan ik me niet veel voorstellen. Ik denk dat er wel degelijk een zekere ruimte voor keuzes is. Er is sprake van verantwoordelijkheid en vrijheid. Bij verliefdheid spelen bijvoorbeeld allerlei biologische processen een rol, maar in de concrete situatie zit een keuze en een verantwoordelijkheid naar de ander toe.
Wel denk ik dat er een heleboel begrenzingen zijn aan onze vrije wil. Die liggen bij de genetische aanleg, biologische gegevens en de omgevingsinvloeden die met name in de eerste levensjaren een rol spelen. Het is goed je bewust te zijn van de begrenzingen die ze vormen voor de keuzes die je maakt.
In de huidige maatschappij gaat men ervan uit dat als je wilt je alles kunt realiseren. Ik vind dat wat ver gaan, de maakbaarheidgedachte kent grenzen. Voor sommige mensen vormt die gedachte een grote last omdat zij zichzelf verantwoordelijk houden voor alles wat niet lukt."

Kunt u een ervaring in uw leven noemen waarbij er sprake was van vrije wil of juist determinatie?
"Ik denk dat je keuzes op een ingewikkelde manier met beide samenhangen. Bij mijn besluit om de wetenschap in te gaan, was er een keuze-element. Daarnaast zullen genetische gegevens een belangrijke rol hebben gespeeld, en zie ik factoren in mijn opvoeding, omgeving, opleiding en cultuur die een bepalende invloed hebben gehad. Die factoren zijn intellectuele nieuwsgierigheid, sociale waardering voor intellectuele prestaties, voorbeeldfiguren en het academische klimaat dat bepaalde keuzes (bijvoorbeeld om te promoveren) 'vanzelfsprekend' maakt.

'‘Als er geen vrije wil is, is alles geoorloofd’'

Joachim Duyndam

filosoof en universitair hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek

Hebben we volgens u een vrije wil, zoals het uitgangspunt van het humanisme is? Of zijn we ons brein, zoals in de komende afleveringen van Profiel naar voren komt?
“De vraag of de mens een vrije wil heeft is al een heel oude kwestie. Het debat tussen Erasmus en Luther ging er ook al over, waarbij Luther de mens als onderworpen aan Gods wil zag, gedetermineerd dus, en Erasmus de vrije wil verdedigde, zie mijn boek Humanisme en religie (opent in pdf). In de achttiende eeuw heeft Kant volgens mij overtuigend laten zien dat je de vrije wil niet kunt bewijzen, maar dat je deze wel moet vooronderstellen om het over ethiek en verantwoordelijkheid te kunnen hebben. Als wij geen vrije wil hebben, kunnen wij ook niet verantwoordelijk zijn voor wat wij doen en laten.
Ik ben het eens met Kant, maar ik vraag me af waarom we over de vrije wil in zulke absolute termen spreken: vrijheid óf determinatie. Ik vraag liever in hoeverre de wil vrij is. Ook ‘zijn we ons brein?’ lijkt zo’n absolute vraag te zijn. Natuurlijk zijn we ons brein, of ruimer: we zijn ons lichaam, maar sluit dat een vrije wil uit? Wat kun je reduceren tot hersenprocessen, dat lijkt mij de vraag.
Kun je alle betekenis herleiden tot hersenprocessen? Bijvoorbeeld wat symbolisch is, of wat je indirect oproept in plaats van er rechtstreeks naar te verwijzen, zoals in de beeldende kunst, in poëzie en vooral in muziek? Of wat nutteloos is, en toch (of juist daardoor) zinvol, zoals bepaalde vieringen, rituelen, herdenkingen?
Het offer, het feit dat mensen bereid zijn tot grote (zelf)offers voor iets of iemand die voor hen van grote betekenis is, lijkt mij een lastige kwestie voor reductionisten, en een sterke troef voor de vrije wil. Maar dat neemt allemaal niet weg dat ik hersenonderzoek - juist in verband met zingeving - geweldig interessant vind, en een grote uitdaging voor het humanisme.”

Wouter Buikhuisen werd verketterd omdat hij wilde onderzoeken hoe criminaliteit zijn oorsprong in de hersenen vindt. Hoe kijkt u hier tegenaan?
“De geschiedenis van Buikhuisen laat zien dat ook de wetenschap onderhevig is aan modes en kuddegedrag. Als je geen maatschappelijk correct onderzoek doet, is er geen geld. Ook al is het wetenschappelijk interessant.
Onder aanvoering van Vrij Nederland-columnist Piet Grijs werd van Buikhuisen een zondebok gemaakt. Iedereen ging daarin mee, niemand nam het openlijk voor hem op. Opmerkelijk trouwens dat Piet Grijs een pseudoniem is, zoals ook een beul altijd gemaskerd is. En wát voor een schuilnaam: Grijs, die namens alle grijze muizen het vonnis velt.”

Welk beeld symboliseert volgens u dat mensen (g)een vrije wil hebben?
“In de film ‘Dead Poets Society’ wordt een leraar met eigenzinnige en ongebruikelijke lesmethoden tot zondebok gemaakt en door de kostschool ontslagen. Als hij zijn spullen uit het lokaal komt halen, zie je hoe zijn leerlingen in de bres springen voor de zondebok.

(Klik op de foto om een fragment uit de film op YouTube te bekijken)

Vrije wil toont zich als iemand het 'mimetische' doorbreekt: het kuddegedrag van meelopen en napraten, dat steevast leidt tot het uitstoten van zondebokken. Vrije wil is daar waar iemand het voor de zondebok opneemt, en zegt: dit gaan we niet doen. Zulke figuren zijn zeldzaam, maar ze zijn er. Dit gaat volgens mij altijd gepaard met offers, of ten minste met grote risico’s voor het eigen leven. Denk aan mensen die in tijden van dictatuur en vervolging onderduikers in huis nemen.”

Zou u kunnen leven met het idee dat er zoveel gedetermineerd is ons brein dat er geen vrije wil is, zoals Dick Swaab zegt? En in hoeverre zijn wij verantwoordelijk voor onze daden als zoveel bepaald is in de hersenen?
“Met een variatie op Dostojewski, die zei ‘Als God niet bestaat, is alles geoorloofd’, zeg ik: Als er geen vrije wil is, is alles geoorloofd. Anders gezegd: als ik geen vrije wil heb, kan ik helemaal mijn gang gaan, alles doen wat verboden is. Ik ben dan immers niet meer verantwoordelijk voor wat ik doe?”

Denkt u dat mensen van nature goed zijn, zoals Frans de Waal op 22 november in een uitzending van Profiel zegt?
“De mens kan alleen van nature goed zijn als hij ook van nature slecht is. De mens is dus allebei. En niet alleen de mens. Wat De Waal juist overtuigend laat zien is de continuïteit tussen mens en dier, terwijl wij, en in het bijzonder het klassieke humanisme, altijd uitgingen van een absoluut verschil tussen mens en dier. Uit onderzoek van De Waal bleek bijvoorbeeld dat apen evengoed als mensen er waarden als rechtvaardigheid op na houden. Tijdens een experiment met twee apen bleek dat als de ene aap met een beloning bevoordeeld wordt, de ander vervolgens net als mensen boos wordt en zijn verdere medewerking weigert.”

Kunt u een eigen levenservaring noemen waarbij er sprake van vrije wil of juist determinatie?
“Ik heb op veel belangrijke momenten in mijn leven een andere weg genomen dan van mij werd verwacht door ouders, familie, en misschien wel op grond van mijn genen. Mijn keuze destijds voor de studie filosofie in plaats van economie of geneeskunde, mijn dienstweigering en mijn huwelijk met een vrouw uit een volstrekt ander milieu zijn daar een paar voorbeelden van.”