'Onderbuikgevoelens zijn het resultaat van ongecultiveerde emoties.'

De dag voor de Tweede Kamerverkiezingen houdt de Universiteit voor Humanistiek een symposium over onderbuikgevoelens.

Filosoof Ad Verbrugge is een van de sprekers. De redactie van Human.nl sprak hem en andere meedenkers voorafgaand aan de bijeenkomst. Verbrugge: "Sinds Pim Fortuyn is het duidelijk dat de stem van een groep mensen lange tijd niet gehoord is. Wilders noemt ze Henk en Ingrid, maar je zou ze ook Johnny en Anita kunnen noemen."

Lees hieronder eerst het interview met socioloog Dick Pels, gevolgd door UvH-student Pascal Leuvenink en als derde filosoof Ad Verbrugge.

Meedenkers

'De VVD flirt met het populisme.'

Dick Pels

Socioloog en directeur wetenschappelijk bureau GroenLinks

Waar komen onderbuikgevoelens vandaan? Hoe uiten zij zich?
"Iedereen heeft ze. Onderbuikgevoelens zijn een combinatie van emoties en intuïties die moeilijk onder woorden gebracht kunnen worden. Pim Fortuyn belichaamde de doorbraak van emoties in de politiek. Bij hem begon de vorm een belangrijke rol te spelen, denk aan uiterlijke accessoires als zijn hondjes en zijn butler.

Fortuyn gaf woorden aan het vaag heersende gevoel dat vreemdelingen een opmars maakten in oude volkswijken in de grote steden. De islamisering van de Nederlandse cultuur was daarvan het grote gevaar, zei hij. De onderstroom van dat gevoel was al aanwezig, in Fortuyn vond het een woordvoerder die het goed neerzette. Door woorden aan een gevoel te geven maak je het reëler. Mensen zeiden: 'Hij zegt wat wij denken.' Maar misschien zei hij eerder wat zij voelden.

Fortuyn werd neergezet als nationalist die onderbuikgevoelens aanwakkerde en kreeg het verwijt dat hij de emotie boven de inhoud stelde. Maar het zou fout zijn de rede boven emotie te stellen. We moeten emoties serieus nemen omdat ze identificatie met mensen mogelijk maken."

Wat zijn uw eigen onderbuikgevoelens?
"Ik heb onderbuikgevoelens gehad bij de exhibitionistische zelfverrijking in de top van het bedrijfsleven gehad. In mijn boek ‘De economie van de eer’ heb ik daar een boos hoofdstuk over geschreven. Daarnaast kan ik me er erg over opwinden dat de democratische vernieuwing tot stilstand is gekomen. Zelfs het congres van GroenLinks heeft het referendum uit het partijprogramma geschrapt, terwijl de PVV dat wel wil."

Welke rol spelen politici en journalisten bij de omgang en productie van onderbuikgevoelens?
"Als media een verhaal over islamisering oppikken, worden mensen ook bang. Schrijver Geert Mak noemde de media eens handelaren in angst. Bepaalde programma’s en redacties maken zich daar inderdaad schuldig aan. In het programma Pauw&Witteman worden door de presentatoren regelmatig standpunten van Geert Wilders verdedigd als andere gasten hem aanvielen, terwijl hij er zelf niet was. Nieuwe omroepen Wakker Nederland en PowNed hebben zich in navolging van de Telegraaf en GeenStijl voorgenomen de stem van het conservatieve volksdeel te vertegenwoordigen. Mediaprofessionals zouden veel meer moeten filteren wat ze uitzenden en afdrukken.

In de politiek is het populisme alle partijen binnengetreden. De PvdA heeft enorm gebogen voor de sentimenten van Fortuyn-stemmers door in de eerste versie van de integratienota keihard te zeggen dat iedereen in Nederland zich moet aanpassen aan de dominante cultuur. Door een hard criminaliteitstandpunt in te nemen flirt de VVD met het populisme om Wilders-stemmers terug te halen."

Vraag van meedenker Pascal Leuvenink: Wat zou politiek gezien een constructief antwoord zijn op onderbuikgevoelens?
"Politici zouden een veel overtuigender verhaal en een duidelijke toekomstvisie moeten hebben. Ze moeten veel meer als elite optreden en niet bang zijn hun achterban op te voeden en tegen te spreken. De burger mag niet langer van de politiek vragen dat ze alles voor hem oplost. Ik geloof dat niet dat kiezers dan weglopen bij partijen. Politici die hun nek uitsteken worden moedig gevonden en tegenspraak is een manier om mensen serieus te nemen."

'Wilders geeft het onbehagen een stem.'

Pascal Leuvenink

Masterstudent aan de Universiteit voor Humanistiek

Waar komen onderbuikgevoelens vandaan? Hoe uiten zij zich?
"Onderbuikgevoelens zijn van alle tijden denk ik. We herkennen allemaal de drang naar geweld. Aan geweld kun je lust beleven, iets wat we moeilijk vinden om toe te moeten geven. Denk bijvoorbeeld aan 'gewelddadige' films waar we dagelijks van genieten.

Het onbehagen van de Wilders stemmer zit hem mede in de veronderstelling dat de Nederlandse identiteit bedreigd wordt door invloeden van buiten. Verbeelde gezelligheid, eenheid, ons kent ons en kleinschaligheid zijn onder spanning komen te staan door globalisering. Angst voor 'de moslim' is een trechter waarin het onbehagen wordt rondgepompt.”

Wat zijn jouw eigen onderbuikgevoelens?
"Soms kan ik geprikkeld reageren in de relaties die ik met mensen aanga en dat kan vaker dan eens betekenen dat ik de ander ongemerkt geweld aan doe. Ik probeer daarom in het reine te komen met het fascisme in mezelf. Je zou kunnen gaan sporten, maar dat doe ik niet. Ik vind het belangrijker om alert te zijn op deze sentimenten. Ze ontkennen of rationaliseren is volgens mij geen optie."

Welke rol spelen politici en journalisten bij de omgang en productie van onderbuikgevoelens?
"De media kanaliseren informatie en brengen kaders aan. Het hangt van het medium af hoe informatie gebracht wordt. In veel tv-programma’s gaat echter de nuance verloren. De uitzending van Zembla over Wilders kreeg kritiek te verduren. Het programma zette Wilders neer als een demon op aarde en onderbouwde dat slim met wat statistische feiten.

Het probleem is dat onderbuikgevoelens ook hier niet serieus worden genomen. Men wuift het statistisch weg! Onderbuikgevoelens zijn volgens mij echter iets reëels, die moet je serieus nemen. Media en politiek wekken bepaalde sentimenten op en stroomlijnen het onvoorzien naar een bepaald format. Zij zijn dus niet de producenten van het onbehagen, eerder de katalysators ervan."

Kunnen politici onderbuikgevoelens in goede banen leiden of gaat het om een duistere wereld van gevoelens en driften die zich aan onze greep onttrekken?
"Politici kunnen een beperkte rol spelen door ten eerste onderbuikgevoelens niet te verachten of te negeren, maar er serieus aandacht te schenken. Wilders wakkert onderbuikgevoelens aan, geeft ze een stem. De wijze waarop hij dat doet is mijn inziens desastreus. Het drijft bevolkingsgroepen uit elkaar in plaats van ze met elkaar in contact te brengen. Hij geeft bepaalde Nederlanders het idee dat ze eigenlijk niet welkom zijn. Dat vind ik echt pijnlijk.

Zijn opponenten aan de linker zijde van het politieke spectrum lijken binnen het debat toch moeite te hebben om een constructief antwoord te bieden. Politici zouden meer van zichzelf moeten laten zien. Ze zouden meer oprechte verontwaardiging in het debat moeten tonen."

'Je zou Henk en Ingrid ook Johnny en Anita kunnen noemen.'

Ad Verbrugge

Filosoof

Waar komen onderbuikgevoelens vandaan? En hoe uiten ze zich?
"Het hangt er maar vanaf wat u daar onder verstaat. Het is veel te simplistisch om dat soort gevoelens exclusief met de aanhang van Wilders in verband te brengen.

In mijn definitie zijn onderbuikgevoelens het resultaat van ongecultiveerde emoties. Die kunnen zowel aan de rechterzijde als aan de linkerzijde van het politieke spectrum wild in het rond springen. Als je ze dus als politiek-sociale fenomenen definieert en kijkt naar de ontwikkeling van de Nederlandse samenleving, kun je zeggen dat onderbuikgevoelens te maken hebben met de vele veranderingen van de afgelopen decennia, die ik ook in mijn boek 'Tijd van onbehagen' heb beschreven.

Sinds de ontzuiling zijn er vele veranderingen in het onderwijs en in de opvoeding geweest. Het gevoel van gemeenschappelijkheid dat mensen ervoeren is verdwenen, sterk geërodeerd, met als gevolg gevoelens van ontheemding en vervreemding en onverschilligheid. De cultus van de persoonlijke belevenis is ontstaan - ik noem dat het belevingssolipsisme - als laatste strohalm voor authenticiteit. Mensen zien hun eigen beleving als het enige ware, ze kunnen zich dus moeilijk kunnen verplaatsen in de ander. Dat geldt overigens voor zowel moslims als voor de tegenstanders. De vragen die hieruit voortkomen zijn te kolossaal om in het bestek van dit interview te beantwoorden.

Dus eerst maar even terug naar Wilders. Hij speelt natuurlijk in op gevoelens van vervreemding en bedreiging. Sinds Pim Fortuyn is het duidelijk dat de stem van een groep mensen lange tijd niet gehoord is. Wilders noemt ze Henk en Ingrid, maar je zou ze ook Johnny en Anita kunnen noemen - bewoners van de volkswijk die zagen dat hun leven verstoord werd. Vroeger was er herkenning, een gemeenschap met een gedeelde mentaliteit; nu zijn die er minder en er zijn meer mensen die hun taal niet spreken. Overigens missen de mensen in de wijken ook een duidelijke oriëntatie. Wilders wakkert het gevoel aan dat de elite hen verraden heeft. Hij mobiliseert dat gevoel voor een deel terecht.

Terecht?
"Ja, de mensen zagen hun buurt veranderen en kregen niet het gevoel dat ze daar iets over te zeggen hadden en dat er over hen beslist werd. Maar uiteraard biedt Wilders niet veel constructieve oplossingen.

Wat zijn uw eigen onderbuikgevoelens?
"Ik denk niet dat ik er veel heb, maar ik kan wel erg boos worden over de manier waarop de politiek het onderwijs heeft toegetakeld. Dat gevoel probeer ik vervolgens wel productief te maken door met ideeën te komen om het onderwijs te verbeteren.

Op een psychologisch niveau hebben onderbuikgevoelens ook te maken met de wereld van de (seksuele en redeloze) driften, die kunnen ook heel productief zijn om te overleven."

Welke rol spelen politici en journalisten bij de omgang en productie van onderbuikgevoelens?
"Zij leiden die in een bepaalde richting. Dat is iets van alle tijden. Je zou bijvoorbeeld kunnen zeggen dat bij de invoering van de Europese grondwet ook op onderbuikgevoelens is ingespeeld, want toen werd er de angst voor een nieuwe oorlog aangewakkerd. Er is nu een trend van politici om elkaar in het publieke debat te verketteren. Dus zowel aan rechter- als aan linkerzijde geven politici niet het goede voorbeeld. Je zou daarom ook kunnen zeggen dat anti-wilderssentimenten (vergelijkingen met het fascisme en Holocaust) ook inspelen op onderbuikgevoelens.

Ik vind dat de media en politici een zakelijk gesprek met visie moeten voeren.In de huidige democratie heeft de publieke opinie altijd gelijk en tegelijkertijd ook altijd weer ongelijk heeft. Zij is een tweekoppig monster. Want deze opinie komt voort uit een heersend gevoel dat echt is, maar tegelijkertijd wordt dat altijd eendimensionaal en kortzichtig geuit. Daarom is het belangrijk dat politici die opinie opvangen en als het ware vormen."

Kunnen politici onderbuikgevoelens in goede banen leiden of gaat het om een duistere wereld van gevoelens en driften die zich aan onze greep onttrekken?
"Politici zouden de noden van de mensen moeten kennen en die in een adequate vorm moet verwoorden. In Nederland zie ik niet veel politici die dat goed doen, misschien enkele. Welke laat ik graag in het midden.

Obama vind ik wel een voorbeeld. De manier waarop hij, met overigens vele kanttekeningen, de impasses, verschillen en tegenstellingen in Amerika probeert te overbruggen getuigt van goede politiek."