'We moeten heel kritisch staan tegenover de gelukshype '

Van de Nederlanders zegt 84 procent gelukkig of zelfs zeer gelukkig te zijn, blijkt uit onderzoek van het SCP. Human.nl legt een aantal vragen over geluk voor aan wetenschappers. Hoe denken zij over geluk, is het een overschat begrip en bestaat het eigenlijk wel? De meningen zijn verdeeld.

Van alle Europese landen scoorde Nederland in 2008 het laagst op de misère-index, is de constatering in het rapport De Sociale Staat van Nederland 2009 van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) dat eind november is verschenen. Sinds 1999 is de leefsituatie van de Nederlanders verbeterd en is er vooruitgang geboekt op belangrijke maatschappelijke terreinen.

Meedenkers

'We moeten heel kritisch staan tegenover de gelukshype'

Joep Dohmen

Filosoof

Hoogleraar Joep Dohmen van de Universiteit voor Humanistiek (UvH) onderzoekt de ethiek van de levenskunst.

Bent u gelukkig?
"Uw vraag komt als een stier op me af. Als filosoof ga ik even opzij staan: pardon? Wat bedoelt u met geluk, wat vraagt u aan mij? En wat kan u of de lezer mijn geluk of ongeluk nou schelen? Woody Allen wist hier wel raad mee, hij antwoordde altijd: ‘O ik zou zo gelukkig zijn, als ik gelukkig was'."

Wat is geluk volgens u?
"Voor mijn boeken over levenskunst heb ik de geschiedenis van het geluk nagetrokken. Dat levert veel op: er zijn zeer verschillende begrippen van geluk ontworpen. Voor Aristoteles is geluk iets van je hele leven. Als je leven gaandeweg lukt, ben je uiteindelijk gelukt. Geluk is vervolmaking van je persoonlijkheid. Epicurus is de vader van het hedonisme: hij bepleit verstandig genieten, met mate dus. Dan lijd je weinig pijn. De stoïcijnen zochten geluk in onverstoorbaarheid, gemoedsrust. Die krijg je als je autonoom bent. Bij het christendom ontstaat een grote breuk. Voortaan gaat het niet meer om jezelf, en ook niet om aards geluk. Het gaat om zelfverloochening met het oog op de eeuwige gelukzaligheid. Daarvoor heb je genade nodig. Die houding kennen we nog van onze grootouders die hun plicht deden en sober leefden. Voor hen was zelfverwerkelijking helemaal niet aan de orde.

Ook Immanuel Kant, de grote Verlichtingsdenker en humanist moest helemaal niets hebben van de geluksmoraal. Geluk is bijzaak, de hoofdzaak is een goede wil. Voor de romantici is geluk een queeste, je moet proberen om jezelf authentiek uit te drukken. Nietzsche ziet helemaal niets in geluk maar wel in vitaliteit. Mens durf te leven, zoiets. Geluk is een zaak van Engelsen en honden. In de negentiende eeuw ontstaat het utilisme van Bentham en Mill: dat is de meest moderne geluksleer. Zij pleiten voor het grootste geluk voor zoveel mogelijk mensen. De basis van geluk is voor hen subjectief welbevinden, persoonlijke voldoening. Veenhovens hedonisme is daar een variant van. (Ruut Veenhoven gaf eerder op Human.nl antwoorden op vragen over geluk, red.) In veel actuele sociale filosofie is geluk een relatiebegrip. Geluk zit in de erkenning die je van een ander krijgt. Tenslotte is er ook het idee van geluk als epifenomeen. Het valt je toe, je kunt het niet afdwingen.

Alleen al deze reeks verschillende geluksopvattingen - levensvervulling, matig genot, gemoedsrust, genade, authenticiteit en vitaliteit, subjectief welbevinden - moet ons tot voorzichtigheid manen: waar hebben we het over? Ik zelf sta een mengvorm voor van authenticiteit en erkenning."

Wat maakt dat u wel/niet gelukkig bent?
"Ik maak een belangrijk onderscheid tussen gelukkig zijn en niet ongelukkig zijn. De meeste boeken en tijdschriften gaan helemaal niet over geluk: ze gaan over strategieën om niet ongelukkig te zijn. In mijn levenskunst-ethiek leg ik uit dat het in elk mensenleven om twee zaken gaat: controle en kwaliteit. Controle: probeer om niet ongelukkig te worden. De kwaliteit van je leven omvat ook het aspect van geluk. Ik moet dus zowel aan beheer doen, als de richting van mijn leven bewaken. Die twee hangen nauw samen."

Is geluk een overschat begrip in onze cultuur?
"Ruut Veenhoven vindt het onderschat, Arnold Heertje overschat. Maar waar gaat het over? We leven momenteel in een posttraditionele orde. Die wordt vooral door de markt, door wetenschap en techniek en door de massamedia bepaald. Sedert de Verlichting zijn mensen geïndividualiseerd en geseculariseerd. De moraal en de levensbeschouwing zijn verregaand teruggedrongen. Onze cultuur is er een van beheersing van risico’s. Dáár horen al die pogingen bij om ons geluk te beheersen. Vandaar al die lifestylebladen en die gelukscoaches. Zij zullen ons wel even mindfulness leren, of positief denken. Dat gaat dus allemaal niet over geluk, maar om het vermijden van ongeluk, van lijden. We zoeken een nieuwe verhouding tot het menselijk lijden, dat is de kern van de zaak. En verder domineren genotzucht, consumentisme en een soort idolscultuur: de poging om aandacht voor jouw persoon af te dwingen. We moeten heel kritisch staan tegenover de gelukshype."

Onderschrijft u het SCP-onderzoek?
"Nee natuurlijk niet, dat is totaal niet gesitueerd, pure ideologie! Kijk eens naar wat ze meten, hoe en waarvoor? Operationele begrippen, makkelijke vragenlijstjes, vertaalslagen naar het brede publiek. Dat is toch een verhaal van brave sociaalwetenschappers die niet in de gaten hebben dat we in een laatmoderne, posttraditionele wereld terecht gekomen zijn? Dat de Denen de afgelopen veertig jaar 0.7 gelukkiger geworden zijn dan wij, dat is toch om je dood te lachen. Maar ja dan wordt het al gauw 0.8…"

Wat zijn voorwaarden voor geluk?
"Dat hangt er weer van af. Voor levensvervulling moet je levenslang je best doen, voor subjectief welbevinden moet je een levensstijl van verstandig genieten ontwikkelen en ga zo maar door."

Als we zo gelukkig zijn, waarom wordt er dan toch zoveel gemopperd en zijn we pessimistisch over de toekomst van ons land?
"Ho ho, wie zegt dat we dat SCP-verhaal moeten overnemen? En wie zijn dan al die die mopperaars? Gaat het over de Wilders-aanhang? Gaat het over religieuze mensen? Gaat het over mensen die depressief zijn? Misschien zit het wel zo: in onze tijd domineert de moraal van zelfbeschikking. Je mag zelf uitmaken of je gelukkig wilt worden en ook nog eens hoe. Sterker nog: je moet het! En datzelfde geldt ook nog eens voor ongeluk. Maar weten moderne mensen wel hoe ze ongeluk kunnen vermijden? En welke soort geluk ze wel willen? Ik vrees dat het liberalisme daar geen agenda voor heeft, en dat daarom veel mensen in moeilijkheden komen."

Is geluk wel te meten en kunnen mensen daar wel zelf over oordelen?
"Je kunt onmogelijk om het eigen oordeel van mensen heen. Maar dat is nog wat anders dan dat het geluk volkomen subjectief maakbaar is."

Neemt geluk genoeg plaats in binnen het humanisme? Hoe staan humanisten tegenover geluk?
"Of het genoeg plaats inneemt weet ik niet, maar ik vind deze reeks in elke geval boeiend. Ik zie het als een uitnodiging om samen na te denken over de kwaliteit van ons leven. Daar hoort het debat over geluk absoluut bij!"

Wat vindt u van de stelling van professor Ruut Veenhoven, dat de ‘moraalfilosofen in humanistische dienst geluk vaak afdoen als oppervlakkig hedonisme’? Ze zouden meer zien in antieke wijsheid dan in modern geluksonderzoek. Geluk is dan ook geen thema op de Universiteit voor Humanistiek. ‘Het georganiseerde humanisme mist daarmee een belangrijke boot', zegt Veenhoven.
"Ach dat zei Veenhoven tien jaar geleden ook al. Hij is zo druk bezig in zijn geluksfabriek dat hij geen idee heeft wat er aan de UvH gebeurt. Laat zijn bootje maar rustig dobberen in het Maasriet. Aan de UvH doen we op het gebied van humanisering en zingeving intussen heel verschillend kwalitatief onderzoek: conceptueel, gesitueerd, en toegepast. Ik heb hierboven al een aantal verschillende begrippen van geluk aangeduid. Als je je fundamentele uitgangspunten niet helder hebt, zit je al meteen fout. We beperken ons dus, net als de meeste andere universiteiten overigens, op hele goede gronden niet tot het utilisme. Dan mis je pas echt de boot, want dan sla je de hele discussie over kwaliteit van leven over. Vervolgens onderzoeken we hoe ‘geluk’, ’kwaliteit’ en ‘zin’ in concrete contexten en praktijken anno 2010 een rol spelen: bijvoorbeeld in werk, in organisaties, in ouder worden, in de sfeer van geestelijke weerbaarheid. Daar blijkt pas echt wat lijden en geluk betekenen. We hebben net weer gezamenlijk een boek gepubliceerd: 'Waarvoor je leeft. Studies over humanistische bronnen van zin' (SWP 2010). En over een maand komt een boek over 'De kunst van het ouder worden' (Ambo 2010) uit. De UvH vaart wel."

Nog een keer dan: bent u gelukkig?
"Ik hoor niet tot de mensen die gemakkelijk leven. Is dat genoeg?"

'Dat Nederland zo gelukkig is, is een loze kreet'

Arnold Heertje

Econoom

Econoom Arnold Heertje vindt geluk een overschatte term en pleit voor een breed welvaartsbegrip. Onlangs sprak Heertje de Socrateslezing uit en kreeg hij de Pierson Penning uitgereikt.

Bent u gelukkig?
“Dat is volslagen irrelevant voor het grote publiek. Het is een individuele karakteristiek waarvan ik het niet nodig vind dat die onderwerp is van publieke informatie en debat.”

Wat is geluk volgens u?
“Het is een psychische toestand van grote voldoening en bevrediging. Een toestand waarmee mensen positieve associaties hebben en die gebruikt wordt voor uitzonderingssituaties. Geluk wordt over het algemeen niet gebruikt voor een situatie waarin mensen zich gewoon goed voelen en gezond zijn.”

Wat zijn voorwaarden voor geluk?
“Geluk hangt samen met allerlei omstandigheden in het persoonlijke, het hebben van relaties bijvoorbeeld, en wetenschappelijke leven. Zo kan het doen van een belangrijke wetenschappelijke ontdekking een geluksgevoel oproepen.”

Hoe kijkt u vanuit economisch perspectief tegen geluk aan?
“Een gelukstoestand kan afhankelijk zijn van de omgang met beperkte middelen. In mijn boek ‘Echte economie’ en de Socrateslezing heb ik aangegeven dat geluk en welvaart in de economie onderschat worden. Een stijging van het bruto nationaal product (bnp) heeft niets met geluk en welvaart te maken, maar betekent alleen dat er meer goederen als fietsen en televisies geproduceerd worden. Door een stijging van het bnp ontstaan er bijvoorbeeld meer files en vervuiling en wordt de leefomgeving aangetast. Per saldo kan dat betekenen dat mensen er niet op vooruit gaan.”

Is geluk een overschat begrip in onze cultuur?
“Inderdaad, er wordt overschat dat je wat over geluk zou kunnen zeggen. Geluk ligt zo in de privésfeer en op relatiegebied. Toen prinses Maxima huilde bij haar huwelijk met prins Willem-Alexander leek het erop dat ze tranen van geluk huilde. Heel Nederland kon dat waarnemen, maar over het algemeen ligt geluk in de privésfeer.”

Onderschrijft u het SCP-onderzoek?
“Ik heb daar heel grote vraagtekens bij. Mijn indruk is dat in Nederland een zeer groot aantal mensen in armoedige omstandigheden verkeert. Een groep mensen die van een heel bescheiden bedrag moet rondkomen, bijvoorbeeld van een uitkering. Die groep mensen zie ik eerder toe- dan afnemen, zoals in de buitengewoon onthullende film 'De Onrendabelen' van Marcel van Dam te zien is. Dat Nederland zo gelukkig is, is een loze kreet als je ziet dat er zoveel ellende is.”

Als we zo gelukkig zijn, waarom wordt er dan toch zoveel gemopperd en zijn we pessimistisch over de toekomst van ons land?
“Kinderen van een jaar of 8 á 10 hebben uit het oogpunt van het onderwijs dat ze krijgen bedroevend weinig perspectief. Jongeren kunnen hun kwaliteiten niet ontwikkelen omdat we ze niet goed meer leren rekenen en lezen en geen vak leren. Dat betekent een verarming van het psychische bestaansminimum. Die mensen worden ouder, dertigers en veertigers, en hebben het gevoel over meer kwaliteiten te beschikken, maar die niet te kunnen ontwikkelen. Het leidt tot enorme frustraties en onvrede als je je niet kunt ontwikkelen.”

U pleit in plaats van geluk voor een breed welvaartsbegrip?
“Het gaat niet alleen om de goederen die we met geld kunnen aanschaffen. Er zijn een aantal zaken belangrijk voor de kwaliteit van het bestaan die niet in geld uit te drukken zijn. Het gaat om de woonomgeving, het milieu, cultuur, luchtkwaliteit en de aanwezigheid van open ruimte en natuur, zodat mensen kunnen wandelen in het bos. De les die we kunnen leren uit de economische crisis is dat we moeten inzetten op leefbaarheid, duurzaamheid, groene energie en dat we het watervraagstuk moeten oplossen. Het brede welvaartsbegrip zet die zaken op de kaart.”

Wie of wat heeft u recentelijk zeer gelukkig gemaakt?
“Op 11 december heb ik de Pierson Penning gekregen (een belangrijke onderscheiding op economiegebied red.) Dat heeft me grote voldoening gegeven en zeer gelukkig gemaakt. Ik heb het ervaren als een grote erkenning die je maar eens in de driekwart eeuw krijgt. Ik ben er heel blij mee omdat tot uitdrukking kwam dat ik ook veel artikelen en onderzoek in het buitenland gepubliceerd heb. De meeste mensen wisten dat niet en ik had altijd gedacht dat een onderzoeker dat over vijftig jaar als ik er niet meer ben, zou ontdekken. Het is een bijzondere ervaring dat bij leven mee te maken.”

Lees ook het eerdere bericht met 'geluksprofessor' Ruut Veenhoven: 'Geluk is geen oppervlakkig hedonisme'

'Geluk is geen oppervlakkig hedonisme'

Ruut Veenhoven

'Geluksprofessor', onderzoekt sociale condities voor menselijk geluk

'Geluksprofessor' Ruut Veenhoven bijt het spits af. Als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam onderzoekt hij sociale condities voor menselijk geluk. Uit de door hem ontwikkelde World Database of Happiness concludeert hij dat we ons geluk vooral danken aan de meerkeuzemaatschappij.

Bent u gelukkig?
"Ik ben wat dat betreft net als de meeste Nederlanders. Ik ben zeer gelukkig."

Wat maakt dat u gelukkig bent?
"Ik weet wel dát ik gelukkig ben, maar eigenlijk niet goed waaróm. Wat dat betreft is mijn geluk vergelijkbaar met mijn gezondheid. Ik weet dat ik gezond ben omdat ik me fit voel en geen symptomen van ziekten bemerk. Waarom dat zo is weet ik niet precies. Het zal wel deels in mijn genen zitten, deels in de goede gezondheidszorg in Nederland en misschien ook wel een beetje doordat ik regelmatig fruit eet en aan sport doe."

Wat is geluk volgens u?
"Ik gebruik het woord voor de subjective waardering van het eigen leven als geheel. Een andere omschrijving is levensvoldoening."

Is geluk een overschat begrip in onze cultuur?
"Ik vind dat de waarde van geluk eerder onderschat wordt, niet zo zeer door de gemiddelde burger, maar wel door de meeste beroepsmoralisten. De waarde van geluk zit niet alleen in het prettige gevoel, maar ook in de betekenis daarvan. Je goed voelen betekent meestal dat je ook goed functioneert. Dat blijkt ook wel uit onderzoek naar gevolgen van geluk. Geluk maakt mensen actiever, creatiever en socialer. Geluk blijkt ook goed voor de gezondheid. Gelukkige mensen leven daarom aanzienlijk langer."

Onderschrijft u het SCP-onderzoek?
"Ja. Uit andere onderzoekingen komt eenzelfde beeld naar voren. Als je geluk uitdrukt in een rapportcijfer is het gemiddelde in Nederland 7,6. Dat is heel mooi, maar het kan beter. In Denemarken is het gemiddelde 8,3. Dat is niet altijd zo geweest. Begin jaren zeventig waren de Denen nog even gelukkig als de Nederlanders. Sindsdien is het geluk in Denemarken toegenomen, maar in Nederland gelijk gebleven."

Wat zijn voorwaarden voor geluk?
"Die vraag is makkelijker gesteld dan beantwoord. Net als bij gezondheid zitten de voorwaarden voor geluk deels in erfelijke factoren, deels in omgevingsfactoren en deels in gedrag. De maatschappelijke determinanten van geluk hebben we inmiddels aardig in kaart. Mensen leven langer en gelukkiger in de meest moderne landen van deze tijd. Dat zit niet alleen in de materiele welvaart, maar ook in de keuzevrijheid die die samenlevingen bieden, waardoor de kans toeneemt dat mensen een leven leiden wat aansluit op hun aard. Het homohuwelijk is daar een voorbeeld van. We weten veel minder over het effect op geluk van instellingen binnen de moderne samenleving, bijvoorbeeld niet wat voor scholen de meest gelukkige kinderen leveren. We weten ook nog heel weinig over het effect van levenskeuzen, zoals kinderen nemen of met de VUT gaan."

Wanneer zijn mensen zich bewust van hun geluk?
"Wanneer ze zich afvragen hoe het met hen gaat. Dat blijken de meeste mensen vrijwel dagelijks te doen, overigens zonder daar lang bij stil te staan. Je denkt daar bewuster over na als je voor een belangrijke keuze staat, bijvoorbeeld of je een baan in het buitenland zult accepteren, en als je leven ingrijpend veranderd is, bijvoorbeeld na een scheiding."

Als we zo gelukkig zijn, waarom wordt er dan toch zoveel gemopperd en zijn we pessimistisch over de toekomst van ons land?
"Over ons eigen geluk zijn we goed geïnformeerd, namelijk uit eigen ervaring. Hoe het met de maatschappij gaat hebben we voornamelijk van horen zeggen in de media. In de media geldt dat goed nieuws geen nieuws is, dus horen we dat er veel mis is. Dat ligt niet alleen aan de media, maar ook aan degenen die de media voeden met informatie. Er zijn professionele maatschappijverbeteraars in ons land wier vak het is om sociale problemen te agenderen. Dat geeft enige overbezorgdheid, maar leidt er ook toe dat veel sociale problemen worden aangepakt, wat ons geluk ten goede komt. Een opmerkelijk bijverschijnsel van deze situatie is dat de meeste mensen denken gelukkiger te zijn dan gemiddeld."

Is geluk wel te meten en kunnen mensen daar wel zelf over oordelen?
"Geluk in de zin van levensvoldoening wel. Dat is iets wat mensen in gedachte hebben en wat je kunt meten door ze er naar te vragen."

Neemt geluk genoeg plaats in binnen het humanisme? Hoe staan humanisten tegenover geluk?
"Geluk en humanisme zijn beiden vruchten van de Verlichting. De Verlichting introduceerde drie belangrijke ideeën over geluk:

1) dat geluk mogelijk is in ons aards bestaan
2) dat geluk tot zekere hoogte maakbaar is
3) dat geluk wenselijk is.

Een radicale versie van die laatste gedachte is dat goed en kwaad moet worden afgemeten aan wat het aan geluk oplevert (utilitarisme). Van dat gedachtegoed is in het hedendaags humanisme niet veel terug te vinden. De moraalfilosofen in humanistische dienst doen geluk vaak af als oppervlakkig hedonisme en zien meer in antieke wijsheid dan in modern geluksonderzoek. Geluk is dan ook geen thema op de Universiteit voor Humanistiek. Het georganiseerde humanisme mist daarmee een belangrijke boot."

Wie of wat heeft u recentelijk zeer gelukkig gemaakt?
Die vraag kun je niet stellen voor geluk in de zin van levensvoldoening, want wat je van je leven als geheel vindt hangt zelden af van een bepaalde gebeurtenis in het recente verleden."