Amerikaanse humanist Paul Kurtz overleden

dinsdag, 23 oktober 2012
Bookmark and Share

Door Bert Gasenbeek (directeur HHC en chair CFI Low Countries)
In zijn huis te Amherst, New York is op 20 oktober 2012, op 86-jarige leeftijd, Paul Kurtz (1925-2012) overleden. Kurtz was nationaal en internationaal één van de belangrijkste vertegenwoordigers van het (seculiere) humanisme. Hij was filosoof, humanist, schrijver, uitgever en oprichter van belangrijke humanistische organisaties.

Paul Kurtz was er tegenover Europeanen trots op dat hij als jongeman op de leeftijd van negentien jaar deelnam aan de bevrijding van Europa, inclusief Nederland, in 1944 en 1945. De studie filosofie die Kurtz na 1945 aan de New York University volgde, stond onder grote invloed van de grote humanistische filosofen John Dewey en Sidney Hook.

Tijdens zijn academische carrière als hoogleraar filosofie raakte hij als redacteur van 'The Humanist', het periodiek van de 'American Humanist Association', betrokken bij de humanistische beweging. Daarna ontwikkelde hij zich tot één van de invloedrijkste figuren in de (inter)nationale humanistische beweging van eind 1960 tot zijn dood aan toe. 

Betekenis
De betekenis van Paul Kurtz ligt volgens mij op drie gebieden. Hij was een uitstekend organisator (inclusief fondswerver) van het marginale georganiseerde humanisme in de VS in de jaren zestig. Zo richtte hij het 'Committee for the Skeptical Inquiry', 'the Council for Secular Humanisme' en 'the Center for Inquiry International' op. Het CFI International is tot op de dag van vandaag belangrijk als steun voor humanistische groepen in Afrika, Oost en Zuid Europa; ook in ondermeer Nederland (CFI Low Countries), Engeland en Duitsland.

Daarnaast was hij de initiator van talloze periodieken, waaronder 'Free Inquiry', dat ik altijd met plezier lees. Van cruciale betekenis was het oprichten in 1969 door Kurtz van de uitgeverij Prometheus Books, de belangrijkste uitgeverij van boeken over atheïsme, humanisme en scepticisme in de wereld. In 1982 verscheen onder de titel 'Foundations of Humanism', een vertaling van het bekende boek 'Grondslagen van humanisme' van Jaap van Praag.

Van blijvende betekenis zijn naar mij idee de talloze boeken en manifesten die hij schreef. Daarin verschijnt een humanisme dat gekenmerkt wordt als niet-dogmatisch, niet anti-godsdienstig, maar wel als seculier en uitgaande van de positieve elementen van het humanisme. Zijn humanisme is stevig verankerd door de inzichten uit de wetenschap en de kunsten. 

Hij benadrukte keer op keer het belang van individuele vrijheid in een democratische systeem. Van zijn talloze boeken zijn vooral bekend: 'Exuberance: A Philosophy of Happiness' (1977); 'Forbidden Fruit: The Ethics of Humanism' (1988); 'Eupraxophy: Living without Religion' (1989); 'The Transcendental Temptation: A Critique of Religion and the Paranormal' (1991); 'The New Skepticism: Inquiry and Reliable Knowledge' (1992); en 'What Is Secular Humanism?' (2006).

Paul Kurtz was ook een van de eerste humanisten die inzag dat de belangrijkste problemen in de samenleving in essentie internationaal, oftewel planetair zijn. Zie daarvoor het belangrijke 'Humanist Manifesto 2000: A Call for a New Planetary Humanism' uit 1999.

Een van zijn laatste en naar mening (nog) te weinig opgemerkte publicatie is het manifest 'Neo-Humanist Statement of Secular Principles and Values' uit 2010. Daarin ontwikkelt hij een visie om het humanisme ook in de 21e eeuw van betekenis te laten zijn, waarin planetair bewustzijn, gedeelde seculiere ethiek en samenwerking met niet-fundamentalistische moslims en christenen centraal staan.

Internationaal
Ook op internationaal niveau heeft Kurtz een belangrijk rol gespeeld. Hij was van 1969 tot 1994 lid van de 'Board van de International Humanist and Ethical Union (IHEU)', daarvan samen met Rob Tielman van 1986 tot 1994 co-voorzitter. Hij nam namens de IHEU intensief deel aan de dialogen die er in de jaren zestig en zeventig gehouden werden tussen de humanisten met katholieken, en tussen humanisten met de marxisten uit Oost-Europa. In 2002 kon ik als redacteur het eerste exemplaar van 'IHEU; 1952-2002; past, present and future' aan Paul Kurtz in Noordwijkerhout overhandigen.

Persoonlijk
Persoonlijk denk ik met warmte terug aan de regelmatige ontmoetingen die ik in de afgelopen 15 jaar met hem mocht hebben. Vooral het bezoek aan het 'Center for Inquiry' in Amherst was indrukwekkend en leverde mij veel blijvende internationale contacten op. Ook grijp ik nog regelmatig naar 'What is Secular Humanism? (2006)' als ik een krachtig en glashelder betoog nodig heb over de uitgangspunten van seculier humanisme.

alt

Links: Bert Gasenbeek, rechts: Paul Kurtz


kleiner | groter

security image
Schrijf de security code over


busy