De slechtste onder ons

donderdag, 04 oktober 2012
Bookmark and Share

Deze keer het dilemma van een man die liever anoniem wil blijven. Hij kwam ooit uit een extreem gewelddadig land naar Europa. En steeds vraagt hij zich af of daar zijn geheime fascinatie voor geweld vandaan komt, voor het kwaad op straat. Hij heeft al alles gedaan om zichzelf en de wereld te begrijpen. Zal hij zich ooit kunnen verzoenen met het kwaad dat ook in hem woedt? Is er hoop voor hem?

Het antwoord is nee.

Gecreëerd door het vocabulaire van cinema – in dit geval specifiek in het element montage – zien we een statement over het kwaad dat ingekapseld is in de ziel of wezen van de mens. 

Het kwaad ligt op straat waar iedereen het kan zien, helder belicht, banaal, het resultaat van gedachteloos optreden, aanwezig in de kern van een op het oog onschuldig spel van kinderen met mieren en schorpioenen. Maar wie is gevaarlijker, de mieren of de schorpioenen? 

'The Wild Bunch' 
In 'The Wild Bunch' schept regisseur Sam Peckinpah twee systemen van codes die 'goed' en 'kwaad' zouden moeten voorstellen. De eerste: in het zwart geklede kerkgangers die een dominee verveeld beloven dat ze niet zullen vloeken en drinken. De tweede: mannen gekleed in soldatenuniformen die het stadje binnenrijden en iedereen vriendelijk groeten en zelfs een oud vrouwtje helpen een drukke weg over te steken.

Aan het einde van de titelsequentie volgt er een verlossing of climax die resulteert in het opblazen van de codes: de soldaten blijken bankovervallers en moordenaars, de christenen ontpoppen zich in lijkenpikkers die in werkelijkheid in helemaal niets geloven behalve in zichzelf verrijken.

"If they move, kill'em"
Pike (William Holden), de leider van de Bunch, sluit de sequentie af met de schitterende tekst: "If they move, kill'em".

We vinden Pike cool als hij dat zegt. Waarom die fascinatie, zoals deze vraagsteller het verwoordt, voor het geweld, voor het kwaad op straat? 

Het antwoord komt later in 'The Wild Bunch', in een gesprek tussen Pike en een oude Mexicaan als die laatste kijkend naar spelende kinderen opmerkt dat we eigenlijk allemaal ernaar hunkeren kinderen te zijn. Dat niet alleen, zegt de wijze Mexicaan, juist 'de slechtste onder ons' willen niets liever dan kind zijn.

Kinderen
Kinderen zijn in deze film allerminst het toonbeeld van onschuld en zuiverheid. Ze zijn even gewelddadig en sadistisch als de gelovigen en de soldaten in de openingssequentie. Luister goed naar de geluidsband, je hoort lachende kinderstemmen, maar hun lach is ongrijpbaar, gevaarlijk, spookachtig.

Hans Achterhuis gebruikt een extreem gewelddadig land – Zuid-Afrika – als metafoor of test case voor de vraag of het spiraal van geweld kan worden doorbroken. Zijn punt is duidelijk. Achterhuis: "Het geweld kan zich overal manifesteren, ook in onszelf; de bliksem kan in het algemene onweersklimaat overal inslaan."

Nieuw soort engagement
Misschien ontstaat door dit dilemma een nieuwe soort engagement, namelijk dat we zonder vooroordelen leren te kijken naar geweldsbeelden en dat we ons realiseren dat ze in werkelijkheid goed voor ons zouden kunnen zijn. Zo kunnen we ons 'connaisseurschap van geweld' ontwikkelen, zoals A.O. Scott het een paar jaar geleden in 'The New York Times' noemde, verwijzende naar het rijke discours over politiek en ethiek dat ontstaat wanneer de klassieke cinema geweld op een artistieke, narratieve wijze verbeeldt. 

Nee, er is geen hoop voor onze vragensteller, die zal zijn fascinatie voor geweld nooit kwijtraken. Hij is tenslotte ook maar een mens. Met dit dilemma moet hij leren leven.

Er is des te meer hoop voor ons, kijkers. Want door onze liefde voor de geweldsfilm, pervers of niet, koesteren we het kwaad. Juist als we blijven kijken naar cinema waarin de grenzen van fatsoen en goede smaak met de voeten worden getreden, worden we echte connaisseurs van geweld. Dan leren we goede en slechte geweldsbeelden onderscheiden, en kunnen we artisticiteit en engagement herkennen en vieren in de patronen van bloed op het scherm.

Dit is een geredigeerde versie van een live editie van 'Gawie Weet Raad' afgelopen woensdag tijdens het 'Duivelse Dilemma's Debat' op het Nederlands Film Festival in Utrecht.


kleiner | groter

security image
Schrijf de security code over


busy