De verleiding van macht en geld

dinsdag, 02 oktober 2012

Reacties0

"Wat is ethisch leven en hoe kun je dat bereiken?" Zo luidde de vraag tijdens de tweede aflevering van 'Gawie Weet Raad Live', onderdeel van proefafleveringen van het radioprogramma van 'Het Filosofisch Kwintet'.

In het antwoord figureren twee beroemde eervolle mannen uit: gangster Carlito Brigante en strafrechtadvocaat Atticus Finch. In beide verhalen, respectievelijk Brian de Palma's film 'Carlito’s Way' (1993) en Harper Lees roman 'To Kill A Mockingbird' (1960), komt een bepaalde manier van leven onder druk te staan door een maatschappij waarin constante sociale en economische verschuivingen plaatsvinden. 

Morele regels
Op het spel staat integriteit. Iets waarzonder Carlito en Atticus niet kunnen leven. Voor hen is ethisch leven als een religie, een soort systeemregels om in te geloven.

Wie privé én professioneel goed wil leven, houdt zich aan duidelijke morele regels gecreëerd en geaccepteerd door de maatschappij. Het probleem komt als dat leven een anachronisme wordt – als de wereld om je heen complexer wordt en daardoor onherkenbaar verandert – en de conventies van jouw manier van leven voor je ogen instorten.

Atticus Finch
De mooiste scène in Richard Mulligans verfilming van Lees roman komt wanneer advocaat Atticus Finch (Gregory Peck) – die een zwarte man in een stadje in het Amerikaanse Zuiden verdedigt die ten onrechte van verkrachting wordt beschuldigd – zijn cliënt tegen een mob beschermt die het recht in eigen handen wil nemen.

Op een avond neemt Atticus namelijk een leeslamp en een boek van huis en gaat zitten op de veranda voor de gevangenis waar zijn cliënt, Tom, slaapt. De hele nacht waakt Atticus daar, hij wijkt voor niemand. Ook niet voor de boze witte mannen die komen om Tom op te hangen.

Carlito
Atticus Finch is een icoon van ethiek en moraal, een verpersoonlijking van eer en geweten. En zijn karakter resoneert in dat van de Puerto Ricaan Carlito (Al Pacino). Een gangster. 

Carlito komt na een jarenlange gevangenisstraf op Riker's Island vervroegd vrij. Tegenover de rechter zegt hij herboren te zijn. Terug op de straten van zijn verleden is alles inderdaad nieuw. Te nieuw. Want de oude codes die altijd de kern van Carlito's leven hebben gevormd zijn verdwenen: eer valt niet meer te behalen door middel van achterhaalde denkbeelden over respect en vriendschap, eer is nu alleen mogelijk door zoveel mogelijk geld te verdienen en vooral je vrienden bij het minste of geringste te laten vallen.

Carlito belandt in een omgekeerde wereld, hij leeft als een man die uit de tijd is gestapt.

Zijn advocaat, Davey Kleinfeld, daarentegen heeft constant zijn vinger op de pols. Hij neemt geld van gangsters aan, zit aan de drugs en pleegt uiteindelijk ook zelf een moord. Boezemvriend Carlito: "Wat is er met jou aan de hand, Dave, je bent verdomme een advocaat."

Bekijk het fragment hier. 

Zowel Kleinfeld als Carlito zijn slachtoffers. Kleinfeld, omdat hij niet opgewassen is tegen de verleiding van macht en geld, tegen de cultuur van exces die eigen was aan de jaren tachtig en negentig. Carlito, omdat hij niets meer heeft aan zijn ouderwetse codes van eer die de beroepsethiek van de gangster bepalen.

Verloren 
Als 'Carlito's Way' ons iets leert, dan is het dat je zonder die beroepsethiek verloren bent in een constant veranderende, vijandige wereld. Het is een pessimistische boodschap, een die misschien wel bij uitstek realistisch is. 

Blijft de vraag hoe Atticus Finch dan overeind blijft? Wat is zijn geheim dan? De vraag is essentieel, het antwoord brengt verlossing binnen deze fictieve contexten. 

Net als zij hebben ook wij iets nodig om eb en vloed in de maatschappij te kunnen hanteren. Dat iets is een 'way', een 'way of life', een code, met als kernelementen integriteit, standvastigheid. Inderdaad, romantiek. Maar zo werkt fictie nu eenmaal: ze reikt ons mogelijkheden aan, droombeelden over hoe het zou kunnen zijn.