Terug naar religie?

donderdag, 10 november 2011

Reacties4

Foto: Jan Bank bij de Bart Tromp-lezing

Door Bert Gasenbeeks.
In de versplinterde en geatomiseerde samenleving van nu - de tegenkant van de individualisering - zouden we nog wel eens kunnen terugverlangen naar religieuze verbondenheid. Deze voor humanisten teleurstellende conclusie trok prof. dr. Jan Bank aan het slot van de vierde Bart Tromp-lezing, gehouden op 4 november in de Rode Hoed te Amsterdam. 

Onder de titel Secularisatie; een winst- en verliesrekening maakte de oud-hoogleraar vaderlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, en in zijn jeugd van katholieke huize, de balans op.

Secularisatie
Bank stelde de vraag: "De secularisatie in Nederland (en in Europa) betekent een aanzienlijke culturele en maatschappelijke verandering. Wat hebben we ermee gewonnen, wat ermee verloren? Moeten we de secularisatie inderdaad beschouwen als vooruitgang? Of verdienen juist de schaduwzijden meer aandacht?". Hij vatte secularisatie mijns inziens nogal beperkt op, namelijk  "… als een proces van ontkerkelijking; van het verlies aan macht, invloed en ledental van de godsdienstige instellingen". 

In zijn verdere betoog ging hij vrijwel uitsluitend in op de confessionele aspecten van de secularisatie. Wel betrok hij – helaas ongeïnformeerd –  er het 'ledental' van één miljoen moslims bij. Evenals het CBS in 2004 gaat hij er blijkbaar (nog) van uit dat alle mensen die afkomstig zijn uit overwegend islamitische landen, zelf ook islamitisch zouden zijn evenals hun kinderen. Dat betekent dus dat andersdenkenden die islamitische landen zijn ontvlucht in Nederlandse statistieken als islamitisch worden geteld! Dit cijfer klopt dus in het geheel niet en dat heeft het CBS zelf inmiddels ook ingezien.

Andere belangrijke aspecten van de secularisatie als de scheiding van kerk en staat, het pluralistische overheidsmodel in Nederland en de betekenis op individueel niveau van de verwereldlijking van de persoonlijke levensovertuiging kwamen niet aan de orde. Een gemiste kans.

Romantisch terugverlangen naar de religie
Bank zag zeker positieve gevolgen van de voortgaande secularisatie, zoals de verwetenschappelijking van de zorg, de democratisering van het onderwijs en de gewonnen politieke strijd om sociale rechten en voorzieningen. Maar hij signaleerde ook een verlies, namelijk het wegvallen van cohesie in de samenleving en verregaande atomisering: het uiteenvallen van grote delen van de samenleving uit de vroegere geborgen verbanden. 

Bank stelde: Het christendom  ' … vormde een tamelijk coherent gedachtegoed'. (…) 'De kerk was een verbindende schakel tussen diverse delen van de maatschappij. Ze schiep cohesie en had (…) een verhaal'. 'In de versplinterde en geatomiseerde samenleving van nu – de tegenkant van de individualisering - zouden we nog wel eens kunnen terugverlangen naar zo'n verband.’ Kortom, wat meer religie zou wel goed zijn. Hij nuanceerde het een beetje door een kunstmatig onderscheid aan te brengen tussen de inhoud en de vorm van religie.

Ik wil zijn verhaal niet alleen a-historisch noemen, maar ik vind zijn verlangen naar de terugkeer van religie niet alleen gevaarlijk romantisch, maar ook voor humanisten teleurstellend. Romantisch alsof het mogelijk is om bij monotheïstisch godsdiensten vorm en inhoud te scheiden, daarbij voorbijgaand aan het disciplinerende karakter van en het afzetten tegen anderen door godsdiensten. Teleurstellend omdat hij geen enkel oog had voor de wijze waarop grote groepen niet - gelovigen, in de verzuilde tijd zo’n 40% niet-confessionelen, al decennialang autonoom en in verbondenheid met anderen, zelf zin en vorm geven aan hun bestaan.

Ik denk niet dat Bart Tromp (1944-2007) die religie wel eens als 'verstikkend' omschreef, bij leven erg gelukkig met deze lezing zou zijn geweest … zie bijvoorbeeld zijn artikel religies hebben nooit gelijk uit 2007.